El Nino đẩy thời tiết cực đoan lên mức chưa từng có ở nhiều nơi trên thế giới

Hiện tượng El Nino. (Nguồn: TTXVN)

Các nhà khoa học cảnh báo biến đổi khí hậu do con người gây ra đang làm gia tăng mức độ cực đoan của các đợt nắng nóng, trong bối cảnh hiện tượng El Nino tiếp tục mạnh lên. Theo đó, hạn hán nghiêm trọng đã khiến nhiều con sông lớn tại châu Âu cạn kiệt chưa từng thấy trong tháng 7 vừa qua, trong khi đó, Mỹ cũng vừa trải qua tháng 7 nóng nhất trong lịch sử quan trắc tại Mỹ.

Hạn hán đe dọa nguồn nước và an ninh năng lượng tại châu Âu - Nhiều sông lớn cạn kiệt chưa từng thấy

Hạn hán nghiêm trọng đã khiến nhiều con sông lớn tại châu Âu cạn kiệt chưa từng thấy trong tháng 7 vừa qua, đe dọa nguồn nước sinh hoạt, sản xuất và hoạt động của các nhà máy điện. Tình trạng này đặc biệt nghiêm trọng tại Tây Âu, trong khi Pháp phải áp dụng các biện pháp hạn chế sử dụng nước trên gần 70% lãnh thổ.

Theo phân tích dữ liệu của Cơ quan Biến đổi khí hậu Copernicus, dòng chảy trung bình trong tháng 7 thấp kỷ lục tại 95% số đoạn sông Thames được theo dõi, 85% sông Rhine và khoảng 2/3 sông Danube.

Đây là mức thấp nhất trong tháng 7 kể từ ít nhất năm 1992, khi Hệ thống Nhận thức lũ lụt châu Âu (EFAS) bắt đầu thu thập dữ liệu. Sông Rhone cũng ghi nhận dòng chảy thấp kỷ lục trên khoảng 30% chiều dài, trong khi sông Po - con sông chính của Italy - ở mức tương tự trên khoảng 40% chiều dài.

Tình trạng suy giảm nguồn nước diễn ra sau một mùa Hè đặc biệt nóng tại Tây Âu, với nhiều đợt nắng nóng liên tiếp, hạn hán kéo dài và cháy rừng trên diện rộng. Pháp là một trong những quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề nhất.

Theo phóng viên TTXVN tại Paris, dữ liệu của Đài Quan sát hạn hán châu Âu (EDO) cho thấy 95% diện tích đất liền Pháp và 99% diện tích Thụy Sĩ trải qua tình trạng hạn hán trong tháng 7 - mức cao nhất kể từ khi EDO bắt đầu thu thập dữ liệu năm 2012. Hungary, Slovenia và Áo cũng ghi nhận tình trạng hạn hán kỷ lục trong tháng này.

Tính đến ngày 9/8, gần 70% lãnh thổ Pháp phải áp dụng các biện pháp hạn chế sử dụng nước. Toàn bộ 99 tỉnh ở chính quốc ít nhất ở mức "cảnh giác," trong đó 67 tỉnh có khu vực ở mức "khủng hoảng" - cấp cao nhất trong hệ thống cảnh báo - và 21 tỉnh ở mức "cảnh báo tăng cường."

Tại các khu vực ở cấp "khủng hoảng," nước được ưu tiên cho những nhu cầu thiết yếu như nước uống, y tế, vệ sinh và bảo đảm an toàn dân sự. Ở các cấp thấp hơn, hoạt động tưới vườn, không gian xanh, làm đầy bể bơi, rửa xe và tưới tiêu nông nghiệp bị hạn chế.

Nguồn nước ngầm tại Pháp cũng suy giảm nhanh chóng. Theo Cơ quan Nghiên cứu Địa chất và Khoáng sản Pháp (BRGM), tính đến ngày 1/8, khoảng 94% số điểm quan trắc ghi nhận mực nước sụt giảm, trong đó 63% thấp hơn mức trung bình theo mùa, tăng đáng kể so với mức 54% vào cuối tháng 6.

So với cùng kỳ năm 2025, tình hình năm nay xấu đi rõ rệt. Cuối tháng 7/2025, 56% số điểm quan trắc có mực nước bằng hoặc cao hơn mức bình thường, trong khi năm nay tỷ lệ này chỉ còn 37%.

Theo BRGM, nguyên nhân chủ yếu là lượng mưa không đủ để bổ sung nguồn nước trong tháng 7, trong khi nhu cầu sử dụng tăng mạnh, đặc biệt trong nông nghiệp và du lịch.

Nắng nóng làm nước bốc hơi nhanh hơn, cây trồng cần nhiều nước hơn, trong khi các trận mưa dông mùa Hè khó thấm sâu xuống đất để bổ sung cho tầng nước ngầm.

Tại vùng Limousin, mực nước ngầm đã xuống dưới mức thấp nhất từng được ghi nhận, dù thông thường phải đến tháng 9 mới chạm đáy. Tình trạng suy giảm nguồn nước cũng diễn ra nghiêm trọng tại các sông, suối nhỏ.

Tính đến ngày 1/8, khoảng 43% số sông suối nhỏ được Cơ quan Đa dạng sinh học Pháp (OFB) theo dõi đã ngừng chảy tại một số đoạn hoặc cạn hoàn toàn.

Tổng cộng 1.373 sông suối rơi vào tình trạng này, tăng 554 so với 1 tháng trước và là mức nghiêm trọng nhất từng được ghi nhận vào thời điểm này, vượt cả đợt hạn hán lịch sử năm 2022. Dòng chảy suy giảm còn khiến nhiệt độ nước tăng, gây thêm sức ép đối với các hệ sinh thái thủy sinh.

Tháng 7/2026 cũng là tháng nóng nhất từng được ghi nhận tại Pháp và là tháng 7 khô hạn thứ ba, với lượng mưa trên toàn quốc thiếu hụt gần 70%. Hạn hán cũng gây sức ép ngày càng lớn đối với nông nghiệp, công nghiệp và ngành năng lượng.

Lưu lượng sông suy giảm có thể hạn chế khả năng lấy nước phục vụ tưới tiêu, sản xuất công nghiệp và làm mát các nhà máy điện.

Tình trạng thiếu nước đã bắt đầu ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống người dân. Ngày 27/7, Bộ trưởng Chuyển đổi Sinh thái Pháp Monique Barbut cho biết nguồn cung cấp nước uống gặp khó khăn tại 47 tỉnh; hơn 30.000 người đã bị gián đoạn nguồn nước và phải sử dụng nước do xe bồn cung cấp hoặc nước đóng chai.

Trước tình hình trên, Chính phủ Pháp dự kiến tổ chức cuộc họp về hạn hán ngày 12/8 do Bộ trưởng Monique Barbut chủ trì, với sự tham gia của Ủy ban Dự báo và Theo dõi Thủy văn (CASH) cùng đại diện chính quyền các vùng.

Cuộc họp sẽ đánh giá tình hình nguồn nước và tác động đối với sinh hoạt, sản xuất cũng như hệ động, thực vật, đồng thời xem xét các biện pháp tăng cường khả năng dự báo, phòng ngừa và thích ứng trước nguy cơ căng thẳng nguồn nước ngày càng thường xuyên và nghiêm trọng.

Tại Đức, sông Rhine gần như liên tục nằm trong mức hạn hán nghiêm trọng nhất từ đầu tháng 6 trên phần lớn chiều dài từ vùng núi Thụy Sĩ đến miền Tây nước này, cho thấy tình trạng thiếu nước không chỉ là vấn đề của riêng Pháp.

Sông Danube cũng chịu ảnh hưởng nặng nề, đặc biệt tại Hungary. Mực nước xuống thấp đến mức đe dọa hoạt động của nhà máy điện hạt nhân Paks, cơ sở điện hạt nhân duy nhất của Hungary.

Nằm cách Budapest khoảng 100 km về phía Nam, Paks gồm 4 tổ máy với tổng công suất khoảng 2.000 MW, đóng vai trò quan trọng trong bảo đảm nguồn cung điện của Hungary. Theo phóng viên TTXVN tại châu Âu, do mực nước Danube xuống quá thấp, các Tổ máy số 1, 3 và 4 của Paks phải tạm dừng, trong khi Tổ máy số 2 chỉ vận hành ở 50% công suất trong 11 ngày.

Tối 10/8, nhà máy bắt đầu tăng dần công suất Tổ máy số 2 sau khi mực nước Danube tăng trở lại. Thủ tướng Hungary Péter Magyar cho biết mực nước sông đã cao hơn khoảng 19 cm so với mức thấp nhất được ghi nhận một tuần trước, cho phép bắt đầu quy trình khôi phục công suất. Quá trình này bắt đầu lúc 18h và dự kiến Tổ máy số 2 đạt công suất định mức vào khoảng 22h cùng ngày.

Tuy nhiên, nhà máy Paks đã chuẩn bị phương án dừng nốt tổ máy đang hoạt động nếu điều kiện nguồn nước tiếp tục xấu đi, đồng thời bảo đảm khả năng làm mát an toàn cho cả 4 tổ máy. Thủ tướng Magyar cho biết dự báo trong 10 ngày tới không có mưa lớn tại Hungary, cũng như các khu vực thuộc Áo và Đức nằm trong lưu vực sông này.

Trời nắng gay gắt tại Duisburg, Đức. (Ảnh: THX/TTXVN phát)

Mỹ trải qua tháng 7 nóng nhất lịch sử

Tháng 7/2026 trở thành tháng nóng nhất trong lịch sử quan trắc tại Mỹ, trong khi nhiều khu vực trên thế giới cũng ghi nhận nhiệt độ kỷ lục. Các nhà khoa học cảnh báo biến đổi khí hậu do con người gây ra đang làm gia tăng mức độ cực đoan của các đợt nắng nóng, trong bối cảnh hiện tượng El Nino tiếp tục mạnh lên.

Theo phóng viên TTXVN tại Washington, báo cáo khí hậu tháng 7 do Cơ quan Quản lý Khí quyển và Đại dương quốc gia Mỹ (NOAA) công bố ngày 10/8 cho thấy nhiệt độ trung bình tại 48 bang thuộc vùng lục địa Mỹ, không bao gồm Alaska, Hawaii và các vùng lãnh thổ hải ngoại, đạt 24,9 độ C.

Đây là mức cao nhất trong lịch sử quan trắc 132 năm của NOAA, đưa tháng 7/2026 trở thành tháng 7 nóng nhất và cũng là tháng nóng nhất từng được ghi nhận tại Mỹ.

Mức nhiệt này cao hơn 1,8 độ C so với mức trung bình của thế kỷ XX, đồng thời phá vỡ kỷ lục 24,89 độ C thiết lập vào tháng 7/1936. Các tháng 7/2012, 2006 và 2022 cũng nằm trong nhóm những tháng nóng nhất từng được ghi nhận.

Hơn 200 kỷ lục nhiệt độ cao nhất mọi thời đại đã bị phá vỡ tại các trạm khí tượng trên cả nước. Trong tháng 7, nhiệt độ trung bình tại cả 48 bang lục địa Mỹ đều vượt mức trung bình của thế kỷ XX và nằm trong nhóm những tháng 7 nóng nhất lịch sử. Tính từ đầu năm, nền nhiệt trung bình của Mỹ đứng thứ hai về mức nóng nhất, chỉ sau năm 2012.

Đáng chú ý, thời tiết cực đoan không chỉ diễn ra vào ban ngày. Nhiệt độ ban đêm trong tháng 7 cũng cao hơn 0,4 độ C so với kỷ lục được thiết lập năm 2022. Tháng 7/2026 đồng thời nằm trong nhóm những tháng 7 khô hạn nhất lịch sử, với lượng mưa trung bình trên cả nước thiếu hụt gần 6,4 mm so với mức trung bình của thế kỷ XX.

Các nhà khoa học cho rằng những diễn biến trên mang dấu ấn rõ nét của biến đổi khí hậu do con người gây ra, chủ yếu liên quan đến việc đốt nhiên liệu hóa thạch.

Bên cạnh biến đổi khí hậu, El Nino cũng góp phần làm gia tăng các hiện tượng thời tiết cực đoan. Hiện tượng này bắt đầu từ tháng 6 và đã góp phần tạo nên một “vòm nhiệt” kéo dài nhiều tuần tại khu vực Tây Bắc nước Mỹ.

Nhiệt độ mặt biển cao kỷ lục ở khu vực trung tâm Thái Bình Dương làm thay đổi nơi các cơn bão nhiệt đới hình thành và giải phóng năng lượng, qua đó làm biến dạng dòng tia (jet stream) trên miền Tây nước Mỹ và khiến không khí nóng bị giữ lại.

Thời tiết nóng và nhiều gió đồng thời làm gia tăng nguy cơ cháy rừng tại miền Tây, nơi nhiều khu vực đã trải qua tình trạng khô hạn hoặc hạn hán kéo dài nhiều năm.

Những gì xảy ra tại Mỹ phản ánh một xu hướng rộng hơn trên toàn cầu. Theo dữ liệu từ Cơ quan Biến đổi Khí hậu Copernicus của Liên minh châu Âu (EU), các khu vực có khoảng 900 triệu người sinh sống đã trải qua tháng 7 nóng nhất từng được ghi nhận, trong đó có khu vực Sahel, Trung Mỹ, Pháp và Tây Ban Nha.

Nhiệt độ bề mặt biển trên các đại dương toàn cầu, ngoại trừ các vùng cực, đã lên mức cao nhất từng được ghi nhận. Tại Thái Bình Dương, nhiệt độ mặt biển tiếp tục phá vỡ các kỷ lục cao hằng ngày và được dự báo còn tăng.

Nhiệt độ trung bình toàn cầu trong tháng 7 đứng thứ hai về mức nóng nhất từng được ghi nhận, ngang bằng tháng 7/2024 và chỉ thấp hơn kỷ lục tháng 7/2023. Các đợt nắng nóng trên biển cũng khiến nhiệt độ mặt biển lên mức kỷ lục tại một số khu vực ven bờ Đại Tây Dương của châu Âu và phía Tây Địa Trung Hải.

Tại Nam Phi, diễn biến thời tiết trong những ngày qua cho thấy tác động của các hình thái khí hậu cực đoan có thể biểu hiện theo những cách rất khác nhau.

Theo phóng viên TTXVN tại Pretoria, Cơ quan Khí tượng Nam Phi (SAWS) đã ban hành cảnh báo về tuyết gây gián đoạn nghiêm trọng tại các huyện Chris Hani, Senqu, Elundini và Matatiele thuộc tỉnh Eastern Cape; đồng thời phát cảnh báo về tuyết, mưa và gió mạnh tại Free State, KwaZulu-Natal và Lesotho.

Tuyết dày 10-15 cm được ghi nhận tại dãy núi Drakensberg phía Nam, Lesotho và vùng cao nguyên Eastern Cape, trong khi mưa lớn gây ngập cục bộ tại nhiều khu dân cư và tuyến đường.

Theo Tổ chức Khí tượng thế giới (WMO) và NOAA, xác suất El Nino duy trì đến đầu mùa Xuân năm 2027 lên tới 97%. Giới khí tượng ước tính có tới 81% khả năng hiện tượng này đạt cường độ rất mạnh trong giai đoạn tháng 10-12/2026, thuộc nhóm những đợt El Nino mạnh nhất kể từ khi có số liệu quan trắc năm 1950.

Các chuyên gia lưu ý El Nino mạnh lên có thể làm gia tăng nguy cơ hạn hán nghiêm trọng trong mùa Hè 2026-2027 tại vành đai trồng ngô của Nam Phi cũng như Zimbabwe, Malawi, Zambia và Mozambique, đe dọa an ninh lương thực khu vực.

Ngân hàng Phát triển châu Phi (AfDB) ước tính một đợt “siêu” El Nino có thể gây thiệt hại 10-20 tỷ USD cho châu Phi, làm giảm 1-2% Tổng sản phẩm quốc nội (GDP) tại những nước chịu ảnh hưởng nặng nhất, đồng thời gia tăng nguy cơ mất an ninh lương thực và di cư trên diện rộng.

El Nino thường đạt đỉnh trong khoảng tháng 11 đến tháng 2, nhưng tác động làm nhiệt độ tăng thường xuất hiện muộn hơn. Vì vậy, các nhà khoa học dự báo 2027 có thể trở thành năm nóng nhất từng được ghi nhận trên toàn cầu, trong khi năm 2026 nhiều khả năng đứng thứ hai./.