El Niño rất mạnh: Tổ chức Y tế Thế giới cảnh báo rủi ro sức khỏe, Việt Nam nằm trong nhóm cần lưu ý

El Niño đang tiếp tục mạnh lên và được Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) dự báo có thể đạt cường độ rất mạnh vào cuối năm 2026, làm thay đổi các mô hình nhiệt độ và lượng mưa, kéo theo nguy cơ nắng nóng cực đoan, hạn hán và mưa lớn, lũ lụt tại nhiều khu vực.

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cảnh báo những biến động này có thể làm gia tăng nhiều rủi ro sức khỏe; Việt Nam nằm trong nhóm quốc gia có rủi ro cao hoặc rất cao trong đánh giá của Tổ chức Y tế Thế giới.

El Niño 2026-2027 đã hình thành và dự kiến sẽ kéo dài sang năm 2027, khu vực Duyên hải Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và Đồng bằng sông Cửu Long được đánh giá là đối mặt với nguy cơ cao nhất về hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn, đặc biệt trong giai đoạn từ cuối năm 2026 đến tháng 5/2027. Ảnh: UNICEF

Hàng loạt rủi ro sức khỏe có thể thay đổi theo El Niño

Tổ chức Y tế Thế giới chia các rủi ro sức khỏe thành hai nhóm chính, tương ứng với những khu vực có thể trải qua điều kiện nóng và khô hơn hoặc ấm và ẩm ướt hơn bình thường.

Trong điều kiện nóng và khô, Tổ chức Y tế Thế giới đánh giá suy dinh dưỡng, bệnh tả và các bệnh truyền qua nước, stress nhiệt ở mức rất cao. Các rủi ro được xếp mức cao còn có bệnh hô hấp, các vấn đề cần hỗ trợ sức khỏe tâm thần, bệnh do virus truyền qua muỗi, sốt rét, bệnh mạn tính trở nặng, bệnh lây từ động vật và một số nguy cơ khác.

Tổ chức Y tế Thế giới cho biết thiếu nước do hạn hán có thể khiến người dân phải tích trữ nước trong các vật chứa, tạo điều kiện cho muỗi sinh sản. 

Tại một số nơi, các sông hoặc vùng nước bị thu hẹp cũng có thể để lại những vùng nước nhỏ phù hợp cho muỗi phát triển. Nhiệt độ cao có thể tiếp tục làm tăng khả năng truyền bệnh nếu nằm trong khoảng thuận lợi cho vector và virus.

Trong điều kiện ấm và ẩm ướt hơn, bệnh tả và các bệnh truyền qua nước, suy dinh dưỡng tiếp tục được Tổ chức Y tế Thế giới xếp ở mức rất cao. Bệnh do virus truyền qua muỗi, sốt rét, stress nhiệt, chấn thương do lũ lụt và một số bệnh mạn tính trở nặng nằm trong nhóm rủi ro cao. Mưa lớn có thể tạo thêm các vùng nước đọng, mở rộng nơi sinh sản của muỗi và làm tăng nguy cơ lây truyền bệnh.

Tổ chức Y tế Thế giới đồng thời lưu ý rằng El Niño có thể ảnh hưởng đến khả năng vận hành của hệ thống y tế. Lũ lụt, bão, sạt lở hoặc gián đoạn giao thông có thể làm hư hại cơ sở y tế và hạn chế khả năng tiếp cận dịch vụ. Các hệ thống giám sát, phòng xét nghiệm, chuỗi cung ứng thuốc và hoạt động điều trị thiết yếu cũng có thể bị gián đoạn.

Do đó, mức độ tác động không giống nhau ở mọi quốc gia hay mọi khu vực. 

Tổ chức Y tế Thế giới nhấn mạnh rủi ro phụ thuộc vào mức độ El Niño tác động đến khí hậu địa phương, khả năng chống chịu, mức độ dễ tổn thương và năng lực ứng phó của từng nơi. 

Việt Nam nằm trong nhóm rủi ro cao hoặc rất cao

Trong đánh giá theo khu vực, Tổ chức Y tế Thế giới dự báo khu vực hải đảo Đông Nam Á (Maritime Continent) có khả năng trải qua điều kiện khô hơn bình thường, cùng nguy cơ hạn hán, nắng nóng và thiếu nước trong giai đoạn tháng 8-12/2026. 

Ở khu vực Tây Thái Bình Dương, Tổ chức Y tế Thế giới đưa Việt Nam vào danh sách các quốc gia có rủi ro cao hoặc rất cao liên quan El Niño, cùng Campuchia, Fiji, Indonesia, Lào, Philippines và một số quốc đảo Thái Bình Dương.

Tổ chức Y tế Thế giới xác định những rủi ro cao hoặc rất cao phổ biến đối với nhóm quốc gia này gồm sốt xuất huyết, stress nhiệt, suy dinh dưỡng và mất an ninh lương thực, cùng tình trạng bệnh không lây nhiễm trở nặng.

Đánh giá của UNICEF Việt Nam cũng cho thấy những tác động đáng lưu ý trong nước. Theo Báo cáo "Cảnh báo sớm và chuẩn bị ứng phó El Niño 2026-2027" của UNICEF Việt Nam, công bố tháng 8/2026, Duyên hải Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và Đồng bằng sông Cửu Long được đánh giá có nguy cơ cao nhất về hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn, đặc biệt từ cuối năm 2026 đến tháng 5/2027. UNICEF đồng thời xác định trẻ em là một trong những nhóm dễ bị tổn thương trước gián đoạn về nước sạch, dinh dưỡng, y tế và giáo dục.

Những đánh giá này không đồng nghĩa Việt Nam chắc chắn sẽ xuất hiện một đợt dịch bệnh cụ thể. Tổ chức Y tế Thế giới nhấn mạnh mục đích của phân tích là giúp các quốc gia nhận diện trước những nguy cơ có thể gia tăng và chuẩn bị hệ thống y tế, thay vì chờ tác động xảy ra mới ứng phó.

Khi mối đe dọa từ hiện tượng El Nino trở thành hiện thực, "Một sức khỏe" (One Health) kết nối các quốc gia Thái Bình Dương trên nhiều lĩnh vực để giải quyết các mối đe dọa về sức khỏe, môi trường và khí hậu. Nguồn: WHO

Vì sao Tổ chức Y tế Thế giới đưa “Một sức khỏe” vào hiện tượng El Niño?

Ngày 2/10, tại Nadi, Fiji, Tổ chức Y tế Thế giới cùng Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO), Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP) và Tổ chức Thú y Thế giới (WOAH) tổ chức hội thảo về “Một sức khỏe” (One Health).

Cách tiếp cận này xuất phát từ mối liên hệ giữa sức khỏe con người, động vật, thực vật và môi trường. Theo Tổ chức Y tế Thế giới, các nguy cơ sức khỏe tại khu vực Thái Bình Dương ngày càng đan xen giữa nhiều lĩnh vực, nên việc phòng ngừa và phát hiện sớm không thể chỉ dựa vào hệ thống y tế con người.

Tại nhiều quốc gia và vùng lãnh thổ ở Thái Bình Dương, các bệnh do vector và bệnh lây truyền từ động vật như sốt xuất huyết, chikungunya và leptospirosis vẫn phổ biến. Tổ chức Y tế Thế giới cho biết thay đổi môi trường, phá vỡ sinh cảnh và biến động thời tiết là những yếu tố có thể thúc đẩy sự xuất hiện của bệnh. Trong khi đó, hạn hán và nhiệt độ tăng liên quan El Niño đang làm gia tăng nguy cơ bệnh tiêu chảy và suy dinh dưỡng trong khu vực.

Điều này cho thấy mối liên hệ giữa khí hậu và sức khỏe không đi theo một đường thẳng. Một thay đổi về thời tiết có thể tác động đến nguồn nước, sản xuất lương thực, nơi cư trú của động vật và vector truyền bệnh, từ đó làm thay đổi nguy cơ đối với con người.

Vì vậy, tại hội thảo ở Fiji, đại diện các lĩnh vực y tế con người, y tế động vật và môi trường cùng thảo luận về giám sát, đánh giá rủi ro, chuẩn bị ứng phó đại dịch, an toàn thực phẩm, kháng kháng sinh và các nguy cơ sức khỏe liên quan khí hậu. 

Tổ chức Y tế Thế giới cho biết mục tiêu là tăng cường cơ chế phối hợp giữa các lĩnh vực để có thể phòng ngừa, phát hiện và ứng phó với các nguy cơ trước khi chúng trở thành tình huống khẩn cấp.

Với Việt Nam, cảnh báo El Niño vì vậy không chỉ là vấn đề của ngành khí tượng. Khi nhiệt độ, lượng mưa, nguồn nước và hệ sinh thái thay đổi, những tác động liên quan đến dinh dưỡng, nước sạch, bệnh truyền nhiễm và khả năng tiếp cận dịch vụ y tế cũng có thể xuất hiện đồng thời.

Đó là lý do Tổ chức Y tế Thế giới đặt “Một sức khỏe” vào trung tâm của chuẩn bị ứng phó El Niño: theo dõi những thay đổi trong khí hậu, môi trường, động vật, nguồn nước và hệ thống lương thực để nhận diện sớm các nguy cơ có thể ảnh hưởng đến sức khỏe con người, thay vì chỉ tập trung xử lý khi một vấn đề y tế đã xảy ra.