EPR và Nghị định 110: Khi trách nhiệm trở thành niềm tin xanh

EPR từ những câu chuyện đời thực nhất

Tại một góc vườn nhỏ ở miền quê Việt Nam, những vỏ chai thuốc bảo vệ thực vật sau khi sử dụng xong thường bị bỏ lại ngay tại các thùng rác bên đường. Hay tại các khu nghỉ dưỡng, nhà hàng hay trung tâm hội nghị, những ly nước bằng nhựa dùng một lần nằm trong sọt rác chờ đem đi bỏ.

Những chiếc ly uống nước bằng giấy được tái sử dụng vào những mục đích khác tại Silk Sense Hoi An River Resort (TP Đà Nẵng). Ảnh: Nhân Tâm

Những hình ảnh ấy vốn dĩ quen thuộc, nhưng nay đang dần thay đổi khi cơ chế Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) và các tiêu chí sản xuất, kinh doanh bền vững đang được thực thi mạnh hơn tại các doanh nghiệp. Hiện nay, khi được hiện thực hóa bằng những quy định pháp lý chặt chẽ như Nghị định 110/2026/NĐ-CP (có hiệu lực từ đầu tháng 4 năm nay), những người trong cuộc tin rằng, câu chuyện về môi trường không còn là những con số khô khan trên văn bản mà bắt đầu từ những hành động nhỏ nhất của người nông dân hay sự chuyển mình của mỗi doanh nghiệp.

Tại Silk Sense Hoi An River Resort (TP Đà Nẵng), câu chuyện không chỉ dừng lại ở việc tuân thủ quy định. Bà Hà Thị Diệu Viên, Tổng quản lý khu nghỉ dưỡng, chia sẻ về một lộ trình kiên trì hướng đến mô hình khách sạn không rác thải nhựa. Tại đây, rác không phải là điểm cuối mà là điểm bắt đầu của một quy trình mới.

Mỗi năm, đơn vị này giảm được khoảng 20% chi phí điện nhờ triển khai đồng bộ đèn LED và hệ thống chuyển đổi nhiệt thải thành nước nóng. Sự tinh tế nằm ở chỗ, họ làm vì cam kết với cộng đồng địa phương. “Silk Sense tuân thủ đầy đủ các quy định và luôn đảm bảo nghiêm ngặt tiêu chuẩn môi trường,” bà Viên khẳng định.

Nhìn từ góc độ chuyên gia tái chế, bức tranh tổng thể vẫn còn nhiều mảng màu đan xen. TS. Nguyễn Thị Thu Hà, Giám đốc Công ty TNHH Dịch vụ và Kỹ thuật Môi trường Bảo Châu, cho rằng để kinh tế tuần hoàn thực sự vận hành, cần một mô hình "kiềng ba chân" vững chắc: Chính phủ kiến tạo pháp lý, Doanh nghiệp đầu tư công nghệ và Cộng đồng phân loại rác tại nguồn.

Trong bài tham luận của mình được chia sẻ tại chương trình Tập huấn về Kinh tế tuần hoàn diễn ra tại TPHCM ngày 16-4, bà Hà cho hay ngành tái chế đang đứng trước cơ hội lớn nhưng cũng đầy thách thức khi chuyển đổi. Việc quản lý các loại chất thải đặc thù như bao bì thuốc bảo vệ thực vật hiện vẫn là một “điểm nghẽn” kinh niên.

Và dù người nông dân đã bắt đầu làm quen với việc rửa bao bì hay đục thủng để tránh tái sử dụng, nhưng theo vẫn còn lượng bao bì khá lớn bị vứt bỏ tùy tiện do hạn chế về hạ tầng thu gom và kinh phí xử lý.

Gỡ nút thắt tài chính và minh bạch nguồn lực

Nghị định 110/2026/NĐ-CP ra đời có thể là lời giải cho những điểm nghẽn trên. Điểm đột phá của nghị định này là cụ thể hóa đầy đủ cơ chế thực hiện EPR, thiết lập rõ quy trình quản lý và phân bổ nguồn đóng góp tài chính của doanh nghiệp vào Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam.

EPR không nên được xem là một khoản chi phí thêm vào gánh nặng của doanh nghiệp. EPR cần được hiểu là cơ chế trách nhiệm thay vì nghĩa vụ tài chính đơn thuần. Ảnh: TL

Theo đó, việc tách riêng nguồn kinh phí cho bao gói thuốc bảo vệ thực vật sẽ đảm bảo nguồn lực từ các tổ chức nhập khẩu chỉ được dùng cho mục đích thu gom, xử lý loại bao bì đặc thù này. Cơ chế mới cũng đơn giản hóa quy trình tiếp cận nguồn hỗ trợ cho các địa phương, dựa trên diện tích canh tác và quy mô phát sinh chất thải thực tế. Điều này giúp các doanh nghiệp tái chế có thêm động lực đầu tư công nghệ hiện đại, thay vì chỉ dừng lại ở các phương pháp xử lý thô sơ.

Về phía doanh nghiệp nộp phí, cơ chế này cũng mang tính linh hoạt hơn.Doanh nghiệp hiện được phép hoàn tất nghĩa vụ đóng góp chậm nhất đến ngày 31-3 của năm kế tiếp. Việc hoàn thiện hệ thống kê khai trực tuyến không chỉ giúp giảm thủ tục hành chính mà còn minh bạch hóa trách nhiệm của từng đơn vị sản xuất đối với môi trường.

Nhìn rộng hơn, EPR không nên được xem là một khoản chi phí thêm vào gánh nặng của doanh nghiệp. EPR cần được hiểu là cơ chế trách nhiệm thay vì nghĩa vụ tài chính đơn thuần. Khi các bên liên quan cùng thực hiện, hệ thống sẽ đạt hiệu quả kinh tế theo quy mô. Điều này cần được thực thi không chỉ tại các tập đoàn lớn mà còn tại các doanh nghiệp vừa và nhỏ, nơi coi kinh tế tuần hoàn là một giải pháp hệ thống chứ không chỉ dừng lại ở cấp độ kinh doanh.

Kết thúc một ngày làm việc, người nông dân mang vỏ chai thuốc bảo vệ thực vật đến điểm thu gom, và các nhà máy tái chế như của Bảo Châu có thêm nguyên liệu để vận hành. Hay tại các điểm cung cấp dịch vụ lưu trú sự kiện, các ly nhựa dùng một lần chí ít được tái sử dụng vài lần trước khi vứt bỏ, với sự hỗ trợ tài chính minh bạch từ EPR, vòng tròn kinh tế tuần hoàn sẽ thực sự khép lại.

Bằng những hành động thực tế, Nghị định 110/2026/NĐ-CP sẽ không chỉ là một văn bản pháp lý, mà là niềm tin để những doanh nghiệp tiếp tục kiên trì trên con đường tăng trưởng xanh. Một tương lai không rác thải chôn lấp sẽ không còn là xa vời nếu mỗi mắt xích trong chuỗi giá trị đều hiểu rõ và thực hiện tốt trách nhiệm của mình.