EU chuẩn bị cho nguy cơ căng thẳng đất hiếm với Trung Quốc

Trụ sở Ủy ban châu Âu tại Brussels, Bỉ. Ảnh: THX/TTXVN

Theo Financial Times ngày 15/7, nhóm chuyên trách sẽ quy tụ quan chức từ nhiều cơ quan chủ chốt của Ủy ban châu Âu, với nhiệm vụ dự báo và xây dựng phương án xử lý các tình huống khẩn cấp trong bối cảnh môi trường kinh tế, thương mại và an ninh toàn cầu ngày càng bất ổn.

Một trong những vấn đề cấp bách nhất là khả năng Trung Quốc tái áp đặt các hạn chế xuất khẩu đất hiếm vào tháng 10/2026. Đây là nhóm nguyên liệu thiết yếu đối với nhiều ngành sản xuất, từ ô tô, điện tử, năng lượng tái tạo đến quốc phòng.

Trung Quốc hiện chiếm khoảng 66% sản lượng đất hiếm khai thác và 88% sản lượng tinh chế trên toàn cầu, khiến EU phụ thuộc lớn vào nguồn cung từ nước này. Bất kỳ biện pháp hạn chế xuất khẩu nào cũng có thể gây gián đoạn hoạt động sản xuất tại châu Âu.

Theo một quan chức cấp cao của EU, mục tiêu của nhóm chuyên trách là giúp khối phản ứng linh hoạt hơn và chủ động chuẩn bị đối với những rủi ro đã được xác định. Nhóm có thể tìm kiếm các nguồn cung thay thế, đồng thời đề xuất sử dụng ngân sách EU để duy trì dòng nguyên liệu trong trường hợp xảy ra thiếu hụt.

Nhóm này gồm đại diện các cơ quan thuộc Ủy ban châu Âu phụ trách công nghiệp, thương mại, dịch vụ tài chính, viện trợ phát triển và kinh tế, cùng một đơn vị trung tâm do Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen trực tiếp quản lý, dự kiến họp lần đầu vào tháng 9.

Sáng kiến được đưa ra sau khi EU liên tiếp phải ứng phó các cú sốc bên ngoài trong năm qua, gồm chính sách thuế quan của Mỹ, xung đột Iran gây gián đoạn nguồn cung năng lượng, tình trạng thiếu phân bón đe dọa sản xuất lương thực và các mối đe dọa ngày càng tăng từ hoạt động tấn công hỗn hợp của Nga.

Ủy ban châu Âu dưới sự lãnh đạo của bà von der Leyen từng đặt mục tiêu trở thành một cơ quan có khả năng định hình các diễn biến địa chính trị. Tuy nhiên, giới chức EU thừa nhận khối thường phải phản ứng sau khi khủng hoảng xảy ra thay vì chủ động chuẩn bị từ trước.

Nguy cơ thiếu đất hiếm gia tăng khi thỏa thuận giữa Trung Quốc và Mỹ sắp hết hiệu lực. Trước đó, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đồng ý dỡ bỏ lệnh cấm xuất khẩu một số loại nam châm đất hiếm và nguyên liệu thô trong một năm, nhưng Bắc Kinh vẫn duy trì cơ chế cấp phép đối với khách hàng châu Âu. EU hy vọng thỏa thuận được gia hạn vào tháng 10, song vẫn chuẩn bị cho kịch bản xấu nhất.

Căng thẳng về đất hiếm cũng diễn ra trong bối cảnh quan hệ thương mại EU - Trung Quốc gặp nhiều bất đồng. Ủy viên phụ trách Thương mại EU Maros Sefcovic từng cảnh báo Brussels có thể hành động nếu Bắc Kinh không có biện pháp đảo ngược tình trạng thâm hụt thương mại của EU với Trung Quốc, hiện đang ở mức khoảng 1 tỷ euro mỗi ngày.

EU cũng phụ thuộc vào các nhà cung cấp Trung Quốc đối với nhiều loại chip sử dụng trong ngành ô tô. Một đợt thắt chặt nguồn cung bán dẫn hồi tháng 10, bắt nguồn từ tranh chấp giữa chính phủ Hà Lan và chủ sở hữu Trung Quốc của hãng chip Nexperia, từng khiến EU phải tạm thời nới lỏng biện pháp trừng phạt đối với một nhà cung cấp khác của Trung Quốc.

Khi đó, các hãng ô tô châu Âu cảnh báo hoạt động sản xuất có thể bị gián đoạn do lượng chip dự trữ sắp cạn kiệt. Vụ việc cho thấy những điểm yếu trong chuỗi cung ứng công nghiệp của EU, đặc biệt đối với các linh kiện và nguyên liệu tập trung vào một số ít nhà cung cấp.

Ủy ban châu Âu dự kiến công bố đề xuất về giảm phụ thuộc chuỗi cung ứng vào tháng 9. Kế hoạch có thể bao gồm áp thuế xuất khẩu đối với nhôm phế liệu nhằm giữ lại nhiều nguyên liệu hơn trong khối để tái chế, đồng thời thúc đẩy thu hồi và tái chế nam châm đất hiếm tại châu Âu.

Brussels cũng đang xây dựng một đạo luật đa dạng hóa nguồn cung, theo đó doanh nghiệp có thể phải giảm mức độ phụ thuộc vào một nhà cung cấp duy nhất đối với một số nguyên liệu và linh kiện chiến lược.

Người phát ngôn thương mại EU Olof Gill cho biết Ủy ban châu Âu đang tăng tần suất phối hợp nội bộ giữa các cơ quan, song song với việc đẩy mạnh đối thoại có cấu trúc với Trung Quốc. Những động thái này cho thấy EU đang tìm cách chuyển từ ứng phó bị động sang chuẩn bị sớm trước các cuộc khủng hoảng nguồn cung có thể xảy ra.