EU và bài toán thoát phụ thuộc năng lượng Nga

Một cơ sở dự trữ khí đốt tại Zsana, Hungary. Ảnh: THX/TTXVN

Theo truyền thông châu Âu ngày 13/10, Ủy ban châu Âu (EC) phản bác tuyên bố của Nga rằng EU đã mua 320,7 tỷ USD năng lượng từ Moskva kể từ năm 2022. Dẫn dữ liệu COMEXT do cơ quan thống kê Eurostat quản lý, EC cho biết giá trị nhập khẩu năng lượng Nga của khối từ tháng 3/2022 đến tháng 7/2026 là 197 tỷ euro (tương đương 209 tỷ USD).

Phía sau tranh cãi về giá trị nhập khẩu là hai cách đánh giá khác nhau về quan hệ năng lượng Nga - EU. Brussels nhấn mạnh mức độ phụ thuộc đã giảm, còn Moskva viện dẫn doanh thu xuất khẩu để cho thấy nguồn cung Nga vẫn giữ vai trò trong thị trường châu Âu.

Sau khi Nga tiến hành chiến dịch quân sự tại Ukraine, EC bắt đầu triển khai chương trình REPowerEU nhằm đa dạng hóa nguồn cung, giảm tiêu thụ năng lượng và đẩy nhanh chuyển đổi sang các nguồn năng lượng thay thế.

Người phát ngôn EC Anna-Kaisa Itkonen cho biết mức độ phụ thuộc của EU vào Nga đã giảm từ khoảng 42-45% năm 2022 xuống 12% hiện nay. Về chi tiêu, EC cũng cho biết đến năm 2023, Nga chỉ còn chiếm 6% tổng khoản chi mua nhiên liệu hóa thạch của khối.

Theo ước tính của EC, nếu REPowerEU không được triển khai, EU sẽ phải chi 475 tỷ euro cho nhiên liệu hóa thạch Nga, cao hơn 278 tỷ euro so với con số khối công bố.

Các dữ liệu EC đưa ra cho thấy việc EU tiếp tục nhập khẩu không đồng nghĩa mức độ phụ thuộc vẫn giữ nguyên như trước. Tuy vậy, xu hướng giảm cũng chưa đồng nghĩa khối đã hoàn tất mục tiêu chấm dứt nhập khẩu, bởi một phần quan hệ cung ứng vẫn được duy trì thông qua các ngoại lệ.

Những ngoại lệ đó được dành cho các quốc gia không giáp biển như Hungary và Slovakia, cũng như những bên đang nắm giữ hợp đồng dài hạn. Việc tiếp tục cho phép một số giao dịch giúp tránh các khoản phạt pháp lý liên quan đến hợp đồng, đồng thời duy trì dòng năng lượng Nga vào EU trong quá trình thực hiện lộ trình mới.

Trong cuộc phỏng vấn với đài truyền hình nhà nước Nga Vesti ngày 12/10, Phó Thủ tướng Nga Alexander Novak cho biết Moskva đã cung cấp lượng năng lượng trị giá 21,3 tỷ USD cho châu Âu trong 9 tháng năm 2026, bất chấp các biện pháp trừng phạt. Ông khẳng định Nga vẫn thực hiện nghĩa vụ hợp đồng và cung ứng qua những tuyến còn được hưởng ngoại lệ, trong đó có tuyến Bắc Cực vận chuyển khí tự nhiên hóa lỏng (LNG).

Theo truyền thông châu Âu, LNG Nga đi qua tuyến này đã mang về cho Moskva 9,7 tỷ euro trong 9 tháng năm 2026. Dòng nhập khẩu còn tiếp diễn cho thấy việc chấm dứt quan hệ năng lượng vẫn liên quan đến những tuyến cung ứng và cam kết thương mại cụ thể mà EU cần xử lý.

Các khoản thu còn lại cũng được Moskva sử dụng để củng cố lập luận rằng trừng phạt phương Tây chưa đủ để cắt đứt quan hệ năng lượng. Tuy nhiên, việc Nga vẫn bán được nhiên liệu và việc EU đã giảm phụ thuộc có thể cùng diễn ra, nên tổng doanh thu xuất khẩu chưa đủ để đánh giá toàn bộ hiệu quả của chiến lược Brussels.

Tổng thống Mỹ Donald Trump cũng đề cập vấn đề này trong bài đăng trên mạng xã hội Truth Social ngày 12/10, rằng EU đã trả Nga 250 tỷ USD để mua năng lượng. Ông dùng con số này để bảo vệ chính sách “Nước Mỹ trên hết”, đồng thời cho rằng các nước châu Âu vẫn chuyển tiền cho Moskva trong khi dựa vào Mỹ về an ninh.

Brussels đặt mục tiêu chấm dứt hoàn toàn nhập khẩu khí đốt Nga, bao gồm LNG, từ ngày 1/1/2027. Bà Itkonen cho biết hiện nay một số hoạt động nhập khẩu vẫn được cho phép vì thời hạn cuối cùng sẽ tới vào năm sau. Tuy nhiên, đây chỉ là lộ trình đối với khí đốt, không phải thời hạn chung cho mọi loại năng lượng Nga.

Vì thế, EU đã có cơ sở để khẳng định quá trình giảm phụ thuộc đang tiến triển, nhưng việc hoàn tất mục tiêu còn đòi hỏi xử lý các ngoại lệ và hợp đồng đang duy trì nguồn cung. Mốc đầu năm 2027 sẽ là phép thử đối với khả năng đưa cam kết chấm dứt nhập khẩu khí đốt Nga thành thực tế.