FDI đạt đỉnh 18 năm, đã đến lúc thay đổi thước đo

Gần 4 thập kỷ kể từ khi Luật Đầu tư nước ngoài tại Việt Nam được ban hành vào cuối năm 1987, có thể khẳng định Việt Nam đã thành công trong thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI). Tuy nhiên, khi đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới, cách đánh giá hiệu quả thu hút FDI cũng cần thay đổi, chuyển trọng tâm từ số lượng sang chất lượng, phù hợp với yêu cầu phát triển trong nước và những biến động của dòng vốn đầu tư toàn cầu.

Số liệu thu hút FDI trong 10 tháng đầu năm 2026 cho thấy rõ vì sao cần có sự thay đổi này.

Theo Cục Thống kê, Bộ Tài chính, tính đến ngày 31/10/2026, tổng vốn đầu tư nước ngoài đăng ký vào Việt Nam đạt 54,85 tỷ USD, tăng 74% so với cùng kỳ năm 2025 và là mức cao nhất kể từ năm 2008. Trong khi đó, vốn thực hiện đạt 24,08 tỷ USD, tăng 13,1%.

Trong tổng vốn đăng ký, có 3.478 dự án được cấp mới với số vốn 30,74 tỷ USD; 1.079 lượt dự án điều chỉnh vốn, tăng thêm 16,13 tỷ USD; cùng 2.616 lượt góp vốn, mua cổ phần với tổng giá trị 7,99 tỷ USD, tăng 40,6% so với cùng kỳ.

Khoảng cách giữa vốn đăng ký và giải ngân ngày càng lớn

Hai mức tăng 74% và 13,1% cần được đặt cạnh nhau để thấy rõ hơn bức tranh thu hút FDI.

Tính ngược từ các số liệu trên, trong 10 tháng đầu năm 2025, Việt Nam thu hút khoảng 31,5 tỷ USD vốn đăng ký và giải ngân khoảng 21,3 tỷ USD. Như vậy, tỷ lệ vốn thực hiện trên vốn đăng ký đạt khoảng 67,5%, trong khi cùng kỳ năm 2026 chỉ còn 43,9%.

Nói cách khác, nếu so sánh tổng vốn thực hiện với tổng vốn đăng ký trong cùng kỳ, cứ 100 USD vốn đăng ký thì có gần 44 USD vốn được thực hiện, so với khoảng 68 USD của một năm trước. Vốn đăng ký thể hiện cam kết đầu tư, còn vốn thực hiện phản ánh nguồn vốn đã được đưa vào nền kinh tế. Khoảng cách giữa 2 chỉ tiêu đang nới rộng và cần được theo dõi, thay vì chỉ tập trung vào con số đăng ký kỷ lục.

Dù vậy, không nên xem đây là dấu hiệu tiêu cực của hoạt động thu hút FDI. Vốn thực hiện đạt 24,08 tỷ USD vẫn là kết quả tích cực, với mức tăng 13,1% so với cùng kỳ. Hơn nữa, các dự án đầu tư quy mô lớn thường có thời gian triển khai kéo dài, nên vốn đăng ký mới có thể được giải ngân trong nhiều năm tiếp theo.

Vấn đề là không thể chỉ dựa vào mức tăng vốn đăng ký để đánh giá thành công của chính sách thu hút đầu tư nước ngoài.

Xét về cơ cấu ngành, dòng vốn FDI đang cho thấy những chuyển biến tích cực. Công nghiệp chế biến, chế tạo thu hút 14,61 tỷ USD vốn đăng ký cấp mới, chiếm 47,5%; lĩnh vực vận tải, kho bãi đạt 5,15 tỷ USD, chiếm 16,7%. Nếu tính cả vốn cấp mới và vốn điều chỉnh, công nghiệp chế biến, chế tạo đạt 24,19 tỷ USD, tương đương 51,6% tổng vốn của hai cấu phần này.

Đáng chú ý, vốn thực hiện cũng tập trung chủ yếu vào công nghiệp chế biến, chế tạo, đạt 19,06 tỷ USD, chiếm khoảng 79% tổng vốn thực hiện. Lĩnh vực sản xuất và phân phối điện, khí đốt đạt 785,2 triệu USD, chiếm 3,3%; trong khi bất động sản đạt 1,76 tỷ USD, chiếm 7,3%, giảm so với giai đoạn trước.

Điều này cho thấy dòng vốn thực hiện đang tập trung nhiều hơn vào sản xuất, thay vì các lĩnh vực tài sản, phù hợp với mục tiêu đưa Việt Nam trở thành trung tâm sản xuất của khu vực.

Tuy nhiên, tỷ trọng vốn lớn trong công nghiệp chế biến, chế tạo mới chỉ cho biết dòng vốn đang đi vào lĩnh vực nào, chứ chưa phản ánh đầy đủ chất lượng của dòng vốn đó.

Điều cần đánh giá sâu hơn là trình độ công nghệ, giá trị gia tăng được tạo ra tại Việt Nam và khả năng liên kết với doanh nghiệp trong nước. Bởi cùng được xếp vào lĩnh vực chế biến, chế tạo, nhưng một dự án chủ yếu thực hiện lắp ráp và một dự án có hoạt động thiết kế, nghiên cứu, phát triển sẽ mang lại những giá trị rất khác nhau cho nền kinh tế.

Hơn 95% vốn đăng ký cấp mới tập trung vào 6 nền kinh tế

Trong 10 tháng đầu năm 2026, có 80 quốc gia và vùng lãnh thổ đăng ký dự án đầu tư mới tại Việt Nam. Đây là tín hiệu cho thấy sức hấp dẫn và độ mở của môi trường đầu tư. Tuy nhiên, nếu xét về quy mô vốn, mức độ tập trung lại khá lớn.

Singapore dẫn đầu với 9,52 tỷ USD, tiếp đến là Hàn Quốc với 5,81 tỷ USD, Luxembourg 4,99 tỷ USD, Trung Quốc 3,77 tỷ USD, Hồng Kông 3,57 tỷ USD và Nhật Bản 1,58 tỷ USD.

Tổng vốn đăng ký cấp mới của 6 nền kinh tế này đạt 29,24 tỷ USD, chiếm hơn 95% tổng vốn đăng ký cấp mới vào Việt Nam. Như vậy, 74 quốc gia và vùng lãnh thổ còn lại chỉ chiếm chưa đến 5%.

Một điểm đáng chú ý khác nằm ở cơ cấu các đối tác dẫn đầu. Riêng Singapore, Luxembourg và Hồng Kông có tổng vốn đăng ký cấp mới đạt 18,08 tỷ USD, chiếm gần 59%.

Đây là những địa bàn thường được các tập đoàn quốc tế lựa chọn để thành lập pháp nhân trung gian, phục vụ hoạt động quản lý và đầu tư vốn. Việc Luxembourg, một nền kinh tế có quy mô không lớn tại châu Âu, đứng thứ ba trong danh sách đối tác đầu tư vào Việt Nam cũng là một chi tiết đáng quan tâm khi xem xét đặc điểm của dòng vốn FDI.

Từ kinh nghiệm quản lý đầu tư nước ngoài trong những năm qua, tôi cho rằng cần quan tâm nhiều hơn đến việc xác định chủ sở hữu cuối cùng, nguồn gốc thực sự của dòng vốn và công nghệ được đưa vào Việt Nam, thay vì chỉ căn cứ vào quốc gia hoặc vùng lãnh thổ nơi nhà đầu tư đăng ký.

Hiểu rõ nguồn gốc dòng vốn là điều kiện quan trọng để quản lý đầu tư an toàn, bền vững và duy trì sự ổn định của môi trường đầu tư trong dài hạn. Đây không phải là sự nghi ngại đối với các đối tác, mà là yêu cầu về mặt quản lý, nhất là khi một tỷ trọng lớn vốn đăng ký đến từ những địa bàn thường được sử dụng để đặt pháp nhân trung gian.

Mức độ tập trung vốn cũng đặt ra một rủi ro khác. Khi hơn 95% vốn đăng ký cấp mới đến từ 6 nền kinh tế, những thay đổi về chính sách hoặc chu kỳ đầu tư tại một trong các thị trường này có thể tác động đáng kể đến tổng vốn FDI thu hút của Việt Nam.

Vì vậy, dù số lượng đối tác đầu tư đã mở rộng tới 80 quốc gia và vùng lãnh thổ, cơ cấu vốn thực tế vẫn cho thấy sự phụ thuộc tương đối lớn vào một nhóm nhà đầu tư chủ yếu.

FDI vào Việt Nam 10 tháng đầu năm 2026

Tổng vốn đăng ký: 54,85 tỷ USD, tăng 74% so với cùng kỳ, cao nhất kể từ năm 2008.

Vốn thực hiện: 24,08 tỷ USD, tăng 13,1%. Tỷ lệ vốn thực hiện trên vốn đăng ký đạt 43,9%, so với khoảng 67,5% cùng kỳ năm 2025.

Cấp mới: 3.478 dự án, 30,74 tỷ USD. Điều chỉnh vốn: 1.079 lượt, 16,13 tỷ USD. Góp vốn, mua cổ phần: 2.616 lượt, 7,99 tỷ USD, tăng 40,6%.

Công nghiệp chế biến, chế tạo: 14,61 tỷ USD vốn cấp mới (47,5%); tính cả vốn điều chỉnh đạt 24,19 tỷ USD (51,6%); vốn thực hiện 19,06 tỷ USD, khoảng 79% tổng vốn thực hiện.

6 đối tác lớn nhất về vốn cấp mới chiếm hơn 95%; riêng Singapore, Luxembourg và Hồng Kông chiếm gần 59%.

Nguồn: Cục Thống kê, Bộ Tài chính. Các tỷ lệ so sánh vốn thực hiện trên vốn đăng ký được tính từ số liệu gốc.

Kết quả thu hút FDI trong 10 tháng đầu năm 2026 là tín hiệu tích cực, nhưng cần được xem xét trong bối cảnh triển khai Nghị quyết số 10-NQ/TW về phát triển kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài.

Và vẫn còn đó một câu hỏi lớn. Việt Nam thu hút được 54,85 tỷ USD vốn đăng ký, nhưng bao nhiêu trong số đó thực sự giúp nâng cao năng lực công nghệ, năng lực doanh nghiệp nội địa và năng lực tự chủ của nền kinh tế?

Đây mới là những tiêu chí cần được coi trọng khi đánh giá chất lượng FDI trong giai đoạn phát triển tiếp theo.

Giai đoạn tới, Việt Nam cần chuyển từ tư duy thu hút FDI sang lựa chọn FDI có tính chiến lược. Gia tăng vốn đầu tư phải đi cùng với chuyển giao và làm chủ công nghệ, nâng tỷ lệ nội địa hóa, phát triển doanh nghiệp Việt Nam tham gia chuỗi cung ứng, đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, đồng thời bảo đảm an ninh kinh tế, an ninh công nghệ và bảo vệ môi trường.

Để thực hiện được mục tiêu này, trước hết cần xác định rõ thế nào là FDI có chất lượng, thông qua một bộ tiêu chí cụ thể, có khả năng đo lường và đánh giá, theo tinh thần Quyết định số 315/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ.

Khi chưa có thước đo thống nhất, việc đánh giá chất lượng FDI vẫn sẽ quay trở lại với những chỉ tiêu quen thuộc như tổng vốn đăng ký hay số lượng dự án, tức là quay về đúng cách tiếp cận mà chúng ta đang muốn thay đổi.

TS. Phan Hữu Thắng

Nguyên Cục trưởng Cục Đầu tư nước ngoài – Bộ Kế hoạch và Đầu tư (nay là Bộ Tài chính)