Trung Quốc sắp gia nhập nhóm nước giàu dù hơn 1/5 dân số vẫn nghèo

Ảnh minh họa - Ảnh: Xinhua

Trung Quốc sắp chạm tới cột mốc mà nước này theo đuổi từ cuộc cải cách năm 1978 của nhà lãnh đạo Đặng Tiểu Bình là bước vào hàng ngũ các nước giàu.

Thu nhập bình quân đầu người của nước này đang tiến sát ngưỡng nước thu nhập cao của WB và nhiều khả năng vượt ngưỡng trong 1-2 năm tới, quanh thời điểm kỷ niệm 25 năm Trung Quốc gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO). Nhờ thỏa thuận gia nhập WTO năm 2001, quy mô nền kinh tế nước này đã tăng từ 1,3 nghìn tỷ USD lên gần 20 nghìn tỷ USD.

Năm 2021, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình tuyên bố nước này đã giành “thắng lợi hoàn toàn” trước đói nghèo cùng cực và cam kết theo đuổi chiến lược vì “thịnh vượng chung”.

Từ năm 1978, Trung Quốc đã giúp gần 800 triệu người thoát nghèo cùng cực, chiếm 3/4 tổng số trên toàn cầu. Tuy nhiên, chuẩn nghèo mà Bắc Kinh dùng để tuyên bố thắng lợi chỉ là khoảng 2,3 USD mỗi ngày, mức mà nhiều ý kiến cho rằng quá thấp.

Theo chuẩn 8,3 USD mỗi ngày mà WB áp dụng cho nhóm nước thu nhập trung bình cao, nhóm của Trung Quốc hiện nay, tính đến năm 2022, hơn 1/5 dân số nước này vẫn nghèo. Trong khi đó, chuẩn nghèo của nhóm nước giàu mà Trung Quốc sắp gia nhập là 30 USD mỗi ngày, mức mà người dân bình quân của Trung Quốc vẫn còn kém xa. Nói cách khác, theo thước đo của các nước giàu, người dân Trung Quốc nói chung vẫn thuộc diện nghèo.

Các chuẩn nghèo quốc tế của WB tính theo mức chi tiêu hoặc thu nhập bình quân đầu người mỗi ngày, quy đổi theo sức mua tương đương (PPP). Với Trung Quốc, WB dùng số liệu chi tiêu của hộ gia đình do Cục Thống kê Quốc gia nước này cung cấp.

Theo hãng tin Bloomberg, việc Trung Quốc sắp thành nước thu nhập cao nhưng người dân vẫn nghèo bắt nguồn từ cùng một mô hình kinh tế. Sự đối lập này sẽ định hình 25 năm tới của nước này.

Câu hỏi then chốt không còn là Trung Quốc có giàu lên hay không, vì theo các thước đo thông thường, nước này về cơ bản đã đạt được điều đó. Vấn đề là Bắc Kinh sẽ làm gì với hàng triệu người bị bỏ lại phía sau.

HỆ THỐNG AN SINH HẠN CHẾ, NGƯỜI DÂN CHÚ TRỌNG TIẾT KIỆM

Trung Quốc hiện dành khoảng 10% tổng sản phẩm trong nước (GDP) cho an sinh xã hội, chỉ bằng khoảng một nửa mức trung bình của các nước thuộc Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD). Theo Bloomberg, giới lãnh đạo Trung Quốc thường cảnh báo các chương trình phúc lợi có thể nuôi dưỡng sự lười biếng.

Bảo hiểm thất nghiệp chỉ bao phủ chưa đến 1/3 lực lượng lao động, với mức trợ cấp tối đa khoảng 2.000 nhân dân tệ (khoảng 300 USD) mỗi tháng. Lương hưu tối thiểu ở nông thôn năm nay chỉ tăng 20 nhân dân tệ (khoảng 3 USD), lên 163 nhân dân tệ (khoảng 24 USD) mỗi tháng. Theo các nhà phân tích, khi không thể trông cậy vào hệ thống an sinh xã hội hỗ trợ lúc ốm đau, thất nghiệp hay về già, người dân nước này sẽ thận trọng trong chi tiêu.

Trên thực tế, dù nhiều năm qua Bắc Kinh cam kết chuyển trọng tâm tăng trưởng sang tiêu dùng, tỷ trọng tiêu dùng của nước này vẫn dậm chân ở mức khoảng 40% GDP, trong khi ở các nước giàu là 55-70%. Trong khi đó, người dân gửi tiền ngày càng nhiều, với mức tiền gửi đã tăng gấp khoảng 2 lần kể từ năm 2019, hiện lên khoảng 165 nghìn tỷ nhân dân tệ (24,7 nghìn tỷ USD).

Theo Bloomberg, mức tiết kiệm cao này không đến từ thói quen tằn tiện. Nguyên nhân là lương hưu thấp và bảo hiểm y tế còn chắp vá, buộc người dân phải tự dự phòng cho tương lai.

Khủng hoảng bất động sản càng khiến người dân thận trọng hơn. Bất động sản chiếm khoảng 47% tài sản của các hộ gia đình Trung Quốc, trong khi giá nhà đã giảm khoảng 1/5 so với đỉnh năm 2021, khiến họ mất đi hàng nghìn tỷ nhân dân tệ tài sản. Ngôi nhà thường là chỗ dựa tài chính duy nhất của một gia đình, nên khi giá trị sụt giảm, người dân càng giữ chặt tiền mặt.

Trong khi đó, quy định về dòng vốn ra nước ngoài của người dân ngày càng chặt chẽ hơn. Quy định của Chính phủ Trung Quốc có hiệu lực từ tháng 7 năm nay điều chỉnh toàn bộ hoạt động đầu tư ra nước ngoài, từ khâu phê duyệt ban đầu đến khi rút vốn, và lần đầu áp dụng cho cả cá nhân, không chỉ doanh nghiệp.

Theo Bloomberg, số tiền không thể đầu tư trong nước lẫn chuyển ra nước ngoài sẽ tập trung tại các ngân hàng nhà nước, tạo nguồn vốn có thể hỗ trợ các ưu tiên công nghiệp và hạ tầng của chính phủ.

KHOẢNG CÁCH GIÀU NGHÈO TĂNG VÀ BÀI TOÁN 25 NĂM TỚI

Làn sóng trí tuệ nhân tạo (AI) càng làm lộ rõ hơn khoảng cách giữa tham vọng công nghiệp của Bắc Kinh và đời sống người dân Trung Quốc. Bắc Kinh đang rót hàng nghìn tỷ nhân dân tệ vào lĩnh vực chip và trung tâm dữ liệu, khoản chi hiện là động lực chính của tăng trưởng kinh tế.

Theo Bloomberg, các khoản đầu tư công nghệ này đang được đánh đổi bằng nguồn lực dành cho bệnh viện, trường học và hệ thống an sinh vốn đã hạn chế ở nông thôn, trong khi thành quả tập trung vào nhóm nhỏ có trình độ.

Kết quả là bức tranh bất bình đẳng tương tự như ở Mỹ. Nhóm 10% giàu nhất Trung Quốc nắm khoảng 68% tài sản quốc gia, gần mức 70% của Mỹ. Theo báo cáo thường niên của Viện Nghiên cứu Hurun, năm 2025, tổng tài sản của 1.434 người sở hữu từ 5 tỷ nhân dân tệ (khoảng 750 triệu USD) trở lên tăng vọt 42% nhờ đà tăng của thị trường chứng khoán.

Xét theo thu nhập, năm 1978, nhóm 10% dân số có thu nhập cao nhất chiếm khoảng 1/4 thu nhập quốc dân. Nhóm một nửa dân số có thu nhập thấp nhất cũng chiếm tỷ lệ tương đương. Tuy nhiên, đến nay, tỷ trọng của nhóm đầu tăng lên hơn 40%, trong khi nhóm sau giảm xuống dưới 14%, tạo thành khoảng cách hình chữ K.

Với tiết kiệm cao và tiêu dùng yếu, Bắc Kinh tiếp tục ưu tiên phía cung, hướng đi mà nhà chức trách gọi là “lực lượng sản xuất mới”. Thị trường nội địa chưa đủ sức hấp thụ sản phẩm của các nhà máy hiện đại nên phần dư thừa tiếp tục đổ ra nước ngoài. Trung Quốc hiện sản xuất hơn 70% lượng xe điện, khoảng 80% lượng pin và khoảng 80% lượng tấm pin mặt trời của thế giới.

Tuy nhiên, bối cảnh đã khác so với những năm đầu gia nhập WTO, khi nhiều nước đang dựng rào cản thuế quan với hàng Trung Quốc. Hàng xuất khẩu của Trung Quốc cũng đã thay đổi, từ đồ chơi, hàng dệt may sang xe điện, robot công nghiệp và tuabin gió, cạnh tranh trực tiếp với ngành chủ lực của Đức và Đan Mạch.

Thách thức lớn nhất của Bắc Kinh trong những thập kỷ tới là vấn đề nhân khẩu học. Với dự báo có 400 triệu người nghỉ hưu vào năm 2035, nhà nước buộc phải chi nhiều hơn cho lương hưu và chăm sóc y tế. Hai nhà kinh tế Michael Pettis và David Daokui Li lập luận từ hai hướng khác nhau rằng sớm muộn Bắc Kinh sẽ phải chi trực tiếp nhiều hơn cho các hộ gia đình.

Theo ông Pettis, mô hình tăng trưởng dựa vào đầu tư không còn khả năng tạo thêm động lực cho nền kinh tế. Còn ông Li cho rằng nhà nước đang mắc một “món nợ” với nông dân, những người đã chịu phần lớn gánh nặng của quá trình công nghiệp hóa, và đủ khả năng hoàn trả món nợ này bằng cách tăng lương hưu cho họ.

Theo ông Li, để 130 triệu người cao tuổi ở nông thôn có mức lương hưu đủ sống, Trung Quốc cần khoảng 1,25 nghìn tỷ nhân dân tệ (khoảng 187 tỷ USD) mỗi năm. Con số này tương đương 4% chi tiêu chính phủ và chưa bằng 1/5 mức Mỹ chi cho an sinh xã hội.

Tuy nhiên, Bloomberg nhận định tiền lệ suốt 25 năm qua cho thấy Bắc Kinh nhiều khả năng sẽ coi chi phí này là quá cao và nhiều rủi ro. Theo đó, kịch bản nhiều khả năng xảy ra nhất là phúc lợi tăng nhưng vẫn ở mức tối thiểu, có điều kiện và đủ để duy trì ổn định xã hội.