Festival không phải là cuộc hẹn mùa vụ

Festival không nên chỉ là một sự kiện được tổ chức theo mùa. Khi ngày càng nhiều địa phương lựa chọn festival để quảng bá hình ảnh, nguy cơ dễ nhận thấy là các chương trình có thể trở nên giống nhau với sân khấu lớn, khai mạc hoành tráng, biểu diễn nghệ thuật, không gian trải nghiệm, gian hàng sản phẩm địa phương… Những yếu tố này cần thiết nhưng chưa đủ để tạo nên thành công trọn vẹn.

Lễ hội đường phố chủ đề “Sắc màu văn hóa” tại TP. Huế. (Nguồn: BTC)

Mỗi vùng đất là một bản sắc

Festival Huế là minh chứng cho cách một sự kiện văn hóa gắn với không gian và di sản của thành phố. Từ hệ thống di tích, nghệ thuật cung đình đến các hoạt động văn hóa, nghệ thuật đương đại, các festival tạo ra một mối liên hệ tương đối rõ giữa sự kiện và đặc trưng của vùng đất cố đô.

Ở Tây Nguyên, Festival Cà phê Buôn Ma Thuột lại lựa chọn một sản vật làm trung tâm. Lễ hội không chỉ có các hoạt động quảng bá cà phê, mà còn kết nối với văn hóa, du lịch, giao thương, các hoạt động trải nghiệm và tôn vinh người trồng, chế biến cà phê.

Chính việc đặt cây cà phê và văn hóa cà phê vào trung tâm giúp sự kiện tạo được một nhận diện riêng thay vì chỉ là một chuỗi hoạt động giải trí. Người tham dự có thể quên một sân khấu được dựng trong vài ngày, nhưng khó quên một câu chuyện được kể bằng không gian, con người, sản vật và ký ức của chính vùng đất.

Thủ đô Hà Nội cũng có một kho chất liệu đặc biệt phong phú để xây dựng các festival gắn với thành phố như ký ức phố phường, di sản kiến trúc, làng nghề, ẩm thực, nghệ thuật, văn học, âm nhạc và nhịp sống đô thị.

Không nhất thiết phải tìm kiếm những yếu tố thật lớn để tạo ấn tượng, đôi khi chính những điều rất quen thuộc với người dân lại có thể trở thành trải nghiệm mới lạ đối với du khách.

Đưa văn hóa ra khỏi sân khấu

Một festival có sức sống cũng không nhất thiết phải đưa mọi giá trị văn hóa lên sân khấu. Có những giá trị chỉ thực sự thuyết phục khi được trải nghiệm trong chính không gian đã nuôi dưỡng và lưu giữ chúng. Sức hấp dẫn của làng nghề có thể đến từ cuộc gặp gỡ với người thợ, cơ hội quan sát quy trình chế tác và tự tay thử làm ra sản phẩm.

Với ẩm thực địa phương, câu chuyện về nguyên liệu, cách chế biến và tập quán thưởng thức sẽ giúp món ăn trở nên đáng nhớ hơn. Những di tích lịch sử cũng có thể đến gần với người trẻ thông qua tour đi bộ, trình diễn nghệ thuật, hoạt động giáo dục hoặc ứng dụng công nghệ số.

Cách tiếp cận ấy giúp festival tránh biến văn hóa thành những tiết mục trình diễn rời rạc. Di sản không dừng lại ở việc trưng bày trong vài ngày diễn ra sự kiện, mà cần được thực hành, gìn giữ và tiếp nối trong đời sống thường nhật.

Nhìn ra thế giới

Các festival lâu đời ở nhiều nước đang trở thành một phần của đời sống đô thị thay vì chỉ hiện diện trong vài tuần. Edinburgh, thủ đô Scotland, đã phát triển một hệ sinh thái lễ hội đa dạng, từ nghệ thuật, sách, phim đến khoa học và sân khấu. Nổi bật là Edinburgh International Festival ra đời năm 1947 với các chương trình biểu diễn, cùng các hoạt động giáo dục, kết nối cộng đồng và phát triển chuyên môn quanh năm.

Điểm chú ý, festival này gắn với đời sống đô thị, quy tụ nghệ sĩ, không gian sáng tạo, doanh nghiệp, cư dân và du khách. Các chương trình dành cho người dân địa phương được duy trì song song với nỗ lực khuyến khích du khách lưu trú lâu hơn, khám phá nhiều khu vực hơn và đóng góp cho kinh tế địa phương.

Ở Pháp, Festival d'Avignon lại gây ấn tượng bởi khả năng tạo ra đối thoại thông qua những cuộc gặp gỡ, trao đổi và tranh luận giữa nghệ sĩ và khán giả. Sự kiện cũng có những chương trình hướng đến người trẻ tại địa phương, gồm xem biểu diễn, workshop, gặp gỡ nghệ sĩ và các hoạt động xã hội; một số chương trình được tổ chức cùng các trường học và các nhóm cộng đồng trong khu vực.

Thủ đô Hà Nội cũng có một kho chất liệu đặc biệt phong phú để xây dựng các festival gắn với thành phố như ký ức phố phường, di sản kiến trúc, làng nghề, ẩm thực, nghệ thuật, văn học, âm nhạc và nhịp sống đô thị. (Ảnh: Lệ Quyên)

Gion Matsuri ở Kyoto (Nhật Bản) bắt nguồn từ năm 869 và trở thành lễ hội thường niên từ năm 970. Diễn ra suốt tháng 7, lễ hội nổi bật với những đoàn xe rước yamahoko do cộng đồng địa phương tổ chức, được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2009. Sau hơn một thiên niên kỷ, Gion Matsuri vẫn giữ sức sống nhờ người dân trực tiếp chế tác xe rước, biểu diễn âm nhạc và truyền nghề qua các thế hệ.

Điều này cho thấy sức sống của festival còn nằm ở những gì tiếp tục diễn ra sau ngày bế mạc như sản phẩm văn hóa được tìm mua, nghề truyền thống có thêm khách hàng, nghệ nhân có việc làm, tour thử nghiệm trở thành sản phẩm du lịch thường xuyên và những gian hàng giới thiệu sản phẩm địa phương mở ra cơ hội để tiếp cận thị trường mới.