Foreign Affairs: Căng thẳng Mỹ-Iran đang tạo thêm lợi thế cho Trung Quốc

Mỹ đang ở thế bất lợi?

Có thể thấy, việc Tổng thống Mỹ Donald Trump hoãn chuyến thăm Trung Quốc từ cuối tháng 3 sang tháng 5/2026 do khủng hoảng Trung Đông leo thang cho thấy Mỹ không thể đồng thời kiểm soát tốt nhiều hồ sơ chiến lược, kể cả những cuộc khủng hoảng do chính nước này tạo ra.

Điều này khiến Tổng thống Trump bước vào cuộc gặp với Chủ tịch Tập Cận Bình trong thế bị động hơn, trong khi Trung Quốc có thêm đòn bẩy về ngoại giao, kinh tế và hình ảnh quốc tế.

Về quân sự, chiến tranh với Iran khiến Mỹ phải điều chuyển nhiều nguồn lực từ khu vực Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương sang Trung Đông, trong đó có tàu sân bay USS Abraham Lincoln và các hệ thống phòng thủ tên lửa quan trọng. Một số khí tài vốn đang triển khai tại Hàn Quốc cũng phải rút đi, gây lo ngại cho các đồng minh châu Á về mức độ ưu tiên thực sự của Mỹ đối với khu vực.

Mặc dù sau khi căng thẳng nổ ra, Mỹ có thể triển khai lực lượng trở lại, nhưng động thái này vẫn tạo ra tiền lệ rằng, các năng lực răn đe ở Đông Á có thể bị rút khỏi khu vực bất cứ lúc nào nếu Mỹ vướng vào khủng hoảng khác. Điều đó làm suy giảm lòng tin của các đối tác châu Á, đồng thời làm suy yếu năng lực răn đe của Mỹ.

Căng thẳng Mỹ-Iran cũng đem lại cho Trung Quốc cơ hội quan sát trực tiếp cách Mỹ tác chiến trong điều kiện xung đột cường độ cao. Theo đó, Bắc Kinh đã có thể thu thập nhiều dữ liệu về phương thức sử dụng vũ khí, quy trình ra quyết định, khả năng đánh chặn tên lửa, mức độ tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) trong chỉ huy và điều hành, cũng như các giới hạn trong năng lực phòng thủ của Mỹ.

Về chính trị-ngoại giao, Mỹ được cho là đang tự làm xấu hình ảnh của nước này, trong khi Trung Quốc có thêm điều kiện để xuất hiện như một tác nhân ổn định và có trách nhiệm hơn.

Việc Tổng thống Trump kêu gọi Trung Quốc cùng các nước khác đưa tàu chiến đến eo biển Hormuz đã vô hình trung tạo không gian để Bắc Kinh thể hiện vai trò kiến tạo sự ổn định.

Trong khi đó, Trung Quốc có thể tận dụng cơ hội này để đóng vai trò trung gian, hòa giải hoặc ít nhất là một bên có thái độ kiềm chế, từ đó tăng ảnh hưởng chính trị tại Trung Đông mà không phải trả các chi phí quân sự lớn như Mỹ.

Xét trên phương diện năng lượng và kinh tế, chiến tranh Iran không gây bất lợi nghiêm trọng như nhiều người từng dự đoán đối với Trung Quốc.

Trong nhiều năm, Bắc Kinh đã có sự chuẩn bị để giảm phụ thuộc vào các cú sốc dầu mỏ thông qua những nỗ lực mở rộng năng lượng tái tạo, duy trì công suất điện than lớn và xây dựng dự trữ dầu quy mô rất lớn.

Theo bài viết, Trung Quốc hiện có khoảng 1,4 tỷ thùng dầu dự trữ, đủ để cung cấp trong nhiều tháng nếu eo biển Hormuz bị gián đoạn.

Ngoài ra, Trung Quốc còn có khả năng tăng nhập dầu từ Nga. Giá năng lượng tăng ngắn hạn tất nhiên tạo sức ép cho sản xuất, nhưng đồng thời cũng có thể thúc đẩy nhanh hơn quá trình thế giới chuyển sang năng lượng sạch - lĩnh vực mà Trung Quốc đang nắm ưu thế lớn về pin, xe điện, điện gió và điện mặt trời. Theo nghĩa đó, căng thẳng Mỹ-Iran còn có thể gián tiếp mở rộng lợi thế công nghiệp xanh của Bắc Kinh trên toàn cầu.

Tuy Mỹ có thể tăng sản lượng dầu trong nước, nhưng vẫn chịu tác động của giá dầu toàn cầu, nhất là đối với người tiêu dùng, chi phí vận tải và lạm phát.

Khác với Trung Quốc, chính quyền của Tổng thống Trump lại không khuyến khích mạnh chuyển đổi sang năng lượng thay thế, khiến nền kinh tế Mỹ dễ chịu tổn thương hơn trước biến động của thị trường năng lượng quốc tế.

Đồng thời, chiến tranh cũng khoét sâu nghi ngờ của các đối tác vùng Vịnh về độ tin cậy của Mỹ, nhất là khi các cuộc tấn công của Iran lan rộng ra khu vực và khiến cho các nước Arab đối mặt với rủi ro an ninh trực tiếp.

Trong điều kiện đó, các nước vùng Vịnh có thể không rời bỏ Mỹ, nhưng sẽ ngày càng có xu hướng đa dạng hóa quan hệ, tranh thủ cả Mỹ lẫn Trung Quốc để phục vụ lợi ích riêng.

Vị thế của Trung Quốc đang lên

Trong bối cảnh đó, Trung Quốc được đánh giá là chỉ cần duy trì hình ảnh là một đối tác ổn định và sẵn sàng tham gia tái thiết, đầu tư hạ tầng, cảng biển và năng lượng sau chiến tranh.

Khi Mỹ bị cuốn vào khủng hoảng, làm giảm uy tín với đồng minh và tiêu hao nguồn lực, Trung Quốc có thể mở rộng ảnh hưởng ở Trung Đông.

Có ý kiến cho rằng, trong cuộc gặp thượng đỉnh Mỹ-Trung sắp tới, Chủ tịch Tập Cận Bình có thể dùng sức hấp dẫn thương mại để đổi lấy các nhượng bộ chiến lược từ Mỹ, chẳng hạn nới lỏng kiểm soát công nghệ cao.

Nếu điều đó xảy ra, Mỹ có nguy cơ đánh đổi lợi ích an ninh dài hạn để lấy thành tích kinh tế ngắn hạn, trong khi Trung Quốc tiếp tục tiến gần hơn tới mục tiêu tự chủ, tự cường về công nghệ và phục hưng quốc gia.

Cuộc chiến Iran không làm suy yếu Trung Quốc, mà đang làm suy yếu chính vị thế quốc tế của Mỹ.

Căng thẳng quân sự đã làm Mỹ phân tán chiến lược, hao mòn quân sự, tổn hại uy tín, tạo bất an cho đồng minh và mở thêm không gian cho Trung Quốc để vừa gia tăng ảnh hưởng ở Trung Đông, vừa chuẩn bị tốt hơn cho cạnh tranh lâu dài với Mỹ. Nếu Mỹ tiếp tục sa vào các cuộc xung đột ngoài ưu tiên chiến lược chính, Trung Quốc sẽ càng hưởng lợi từ sự suy yếu do chính Mỹ tự tạo ra.