Gánh nặng lớn cho môi trường từ 'cơn lốc' mua hàng online

Tiêu dùng nhanh là thói quen gây tác động tiêu cực đến môi trường

Mua sắm dễ dãi và rác thải 

Nhịp sống hiện đại gắn liền với tiếng chuông cửa, tiếng chuông điện thoại gọi nhận hàng của shipper. Nhiều người có thói quen đặt tới cả chục đơn hàng online mỗi ngày, từ thỏi son, ốp lưng điện thoại, cáp sạc cho đến chiếc quạt mini hay bộ quần áo giá rẻ. Việc bóc hộp nhanh chóng trở thành một niềm vui giải trí, nhưng nó cũng nuôi dưỡng tâm lý "dùng một lần rồi bỏ".

Chị Đặng Khánh Ly, phường Thanh Xuân, Hà Nội, chia sẻ thực tế quen thuộc: "Năm học nào, tôi cũng vài lần thay quạt mini cầm tay cho con. Vẫn biết quạt giá rẻ rất nhanh hỏng, nhưng vì tiện lợi nên cứ hỏng là lại mua mới, dễ dàng và rẻ hơn đi sửa".

Chính sự dễ dãi ấy đã tạo ra một ngọn núi rác thải khổng lồ. Trao đổi về vấn đề này, TS Đỗ Thị Kim Anh, Viện Địa lý nhân văn và phát triển bền vững, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, chỉ rõ: "Theo Global E-waste Monitor 2024, năm 2022 thế giới phát sinh khoảng 62 triệu tấn rác thải điện tử, nhưng chỉ khoảng 22,3% được ghi nhận là thu gom và tái chế chính thức. Nếu xu hướng hiện nay tiếp tục, lượng rác thải điện tử toàn cầu có thể đạt khoảng 82 triệu tấn vào năm 2030".

Điều đáng lo ngại là trong mỗi thiết bị điện tử giá rẻ hay những bãi rác thời trang nhanh đều chứa đựng các bảng mạch, pin lithium-ion, linh kiện nhựa, cùng các chất độc hại như chì, cadimi, thủy ngân hay hàng nghìn hóa chất liên quan được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cảnh báo. Khi bị vứt bỏ chung với rác sinh hoạt thông thường, chúng không chỉ gây ô nhiễm nghiêm trọng đất, nước, không khí mà còn tiềm ẩn nguy cơ cháy nổ và hủy hoại trực tiếp hệ thần kinh, hô hấp của con người.

Những hình ảnh rác thải rất đáng lo ngại từ thời trang nhanh

Cái giá của sự tiện lợi không chỉ dừng lại ở rác thải điện tử hay thời trang, mà còn nằm ngay trên đường phố. Mỗi ngày, hàng triệu đơn hàng được giao đi kéo theo một hệ lụy nhãn tiền, đó là khói bụi từ hàng vạn phương tiện vận chuyển góp phần không nhỏ làm ô nhiễm bầu không khí đô thị. Song hành với đó là "bão rác" bao bì, những lớp hộp carton, túi nilông, xốp nổ chống sốc và hàng mét băng dính nhựa quấn quanh sản phẩm chỉ để phục vụ cho vài phút bóc mở rồi lập tức bị vứt ra môi trường. Khi kết hợp với các chất độc hại từ thiết bị điện tử, chúng tạo thành một gánh nặng môi trường toàn diện.

Giải pháp từ ý thức và chính sách

Nhìn nhận một cách sòng phẳng, bức tranh ý thức của người tiêu dùng hiện nay đang tồn tại một sự mâu thuẫn lớn và sự ngắt kết nối tâm lý nghiêm trọng. Một mặt, với các sản phẩm gắn liền với trải nghiệm công cộng như đồ uống (F&B), chúng ta thấy sự chuyển biến tích cực của giới trẻ: Họ nhiệt tình hưởng ứng phong trào mang theo cốc, hộp cá nhân, bình giữ nhiệt hay ống hút tái sử dụng để nhận ưu đãi từ cửa hàng, xem đó là lối sống có trách nhiệm. Nhưng mặt khác, khi bước vào không gian số, nơi các sàn thương mại điện tử mời gọi bằng hàng ngàn món đồ điện tử mini hay quần áo giá rẻ siêu tốc, ý thức bảo vệ môi trường gần như "bay biến".

Sở dĩ có nghịch lý này là vì rác thải từ thời trang nhanh hay đồ điện tử giá rẻ mang tính "tàng hình" đối với người mua. Một chiếc quạt mini hỏng hay chiếc áo phông sờn rách được vứt gọn vào thùng rác gia đình, khuất mắt là trôi khỏi tâm trí, khiến người tiêu dùng hoàn toàn vô cảm trước cái giá mà tự nhiên phải gánh chịu. Họ sẵn sàng chi tiền mua mới vì nó rẻ hơn chi phí sửa chữa, mà quên mất rằng sự dễ dãi trong hành vi tiêu dùng ấy chính là thứ nuôi dưỡng ngọn núi rác thải độc hại.

Việt Nam nỗ lực đang thực hiện chính sách Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) để hạn chế tình trạng ô nhiễm môi trường.

Chính vì ý thức cá nhân rất khó tự giác thay đổi toàn diện trước sự cám dỗ của thương mại điện tử, bài toán này bắt buộc phải trông cậy vào những chế tài vĩ mô. Việt Nam đang từng bước siết chặt hành lang pháp lý thông qua việc thực thi cơ chế Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) theo lộ trình: Áp dụng từ 01/01/2024 cho pin, bao bì; từ 01/01/2025 cho sản phẩm điện, điện tử; và từ 01/01/2027 mở rộng sang phương tiện giao thông.

Dưới lăng kính EPR, doanh nghiệp sản xuất không thể "vô can" sau khi bán hàng mà phải chịu trách nhiệm tái chế hoặc đóng góp tài chính vào Quỹ Bảo vệ Môi trường, kết hợp với các chế tài phạt hành chính lên tới hàng tỷ đồng nếu vi phạm. Cơ chế này buộc các nhà sản xuất phải siết lại chất lượng, ngừng tung ra những món đồ "dùng một lần rồi bỏ" kém bền.

Tuy nhiên, theo TS Đỗ Thị Kim Anh: "Trách nhiệm của nhà sản xuất và nhập khẩu nên tính đến không chỉ khối lượng sản phẩm mà còn phải tính đến khả năng sửa chữa, tháo rời, tái chế và mức độ rủi ro môi trường. Sản phẩm càng khó sửa, khó tái chế và dễ trở thành rác thì trách nhiệm thu hồi của nhà sản xuất càng phải cao hơn".

Bảo vệ môi trường không phải là một khẩu hiệu xa vời, mà bắt đầu từ chính giỏ hàng mỗi ngày của chúng ta. Trong thời đại số, sự phát triển của các thiết bị điện tử giá rẻ hay những bộ cánh thời trang nhanh mang lại sự tiện ích và thỏa mãn tức thời cho người dân. Tuy nhiên, nếu người tiêu dùng không chủ động thay đổi thói quen mua sắm, suy nghĩ kỹ hơn trước khi bấm nút "thêm vào giỏ hàng", ưu tiên sửa chữa thay vì vứt bỏ, lựa chọn sản phẩm bền vững, thì cái giá phải trả sẽ vô cùng đắt.

Hình ảnh dễ bắt gặp khi thói quen tiêu dùng nhanh ngày càng phổ biến

Nếu nhà sản xuất không nâng cao trách nhiệm với sản phẩm sau bán hàng và chính quyền chưa có những chế tài đủ mạnh, thì sự tiện lợi của ngày hôm nay chắc chắn sẽ trở thành gánh nặng môi trường trầm trọng của ngày mai. Đã đến lúc chúng ta cần thay đổi suy nghĩ về sự "tiện lợi", để việc mua sắm không còn làm tổn hại đến môi trường, mà trở thành hành động có trách nhiệm với hành tinh xanh.