GDP bị chê lỗi thời, Liên hợp quốc muốn thay bộ thước đo mới

GDP bị cho là không phản ánh đầy đủ chất lượng sống, môi trường và mức độ bất bình đẳng của xã hội. Trong ảnh, người dân mua sắm tại siêu thị ở Tokyo, Nhật Bản. Ảnh: Kyodo/TTXVN

GDP bị xem là thước đo thiếu sót

Theo báo The New York Times, tổng sản phẩm quốc nội (GDP) lâu nay được xem là thước đo tiêu chuẩn cho tăng trưởng kinh tế toàn cầu, nhưng ngày càng nhiều chuyên gia cho rằng, chỉ số này không phản ánh đầy đủ mức độ thịnh vượng thực sự của con người.

GDP có thể ghi nhận việc khai thác rừng như một khoản thu nhập từ gỗ, nhưng lại không tính đến hậu quả như xói mòn đất, hay suy giảm chất lượng nước. Chỉ số này đo lường chi tiêu cho bệnh viện, nhưng không phản ánh sức khỏe thực tế của người dân. Một chế độ độc tài vẫn có thể đạt GDP cao, dù phần lớn người dân sống trong nghèo đói.

Trong nhiều thập kỷ, các nhà kinh tế đã cố gắng xây dựng những thước đo thay thế, nhằm phản ánh đầy đủ hơn về chất lượng sống, môi trường và sự công bằng xã hội. Tuy nhiên, chưa có hệ thống nào thực sự được chấp nhận rộng rãi.

Năm ngoái, Liên hợp quốc (LHQ) thành lập một ủy ban nhằm thiết kế bộ chỉ số mới để giảm sự phụ thuộc vào GDP. Kết quả được công bố tháng này là một “bảng điều khiển” gồm 31 chỉ số chia thành 4 nhóm: hòa bình và nhân quyền, phát triển bền vững, chất lượng cuộc sống và bất bình đẳng.

Các chỉ số mới bao gồm tỷ lệ người cảm thấy an toàn khi đi bộ vào ban đêm, mức độ tập trung tài sản của 1% người giàu nhất hay số người thiệt mạng do xung đột trên mỗi 100.000 dân.

Tổng thư ký LHQ António Guterres gọi đây là công cụ bổ sung cho GDP và kêu gọi các quốc gia áp dụng: “Hãy đo lường những gì thực sự quan trọng”.

Tranh cãi quanh bộ chỉ số mới

Dù được kỳ vọng là bước tiến mới, đề xuất của LHQ nhanh chóng vấp phải nhiều chỉ trích.

Trước khi báo cáo được công bố, 58 chuyên gia từ Oxford, Cambridge, Harvard, Yale, cùng nhiều tổ chức quốc tế, đã ký thư ngỏ cho rằng, ủy ban đã “đi chệch mục tiêu”, khi đưa vào quá nhiều chỉ số.

Nhóm này lập luận, thay vì xây dựng một danh sách quá rộng, thế giới nên tập trung vào một hệ thống đo lường tổng thể về tài sản quốc gia, bao gồm sức khỏe cộng đồng và tài nguyên thiên nhiên. Ngân hàng Thế giới từng giới thiệu một mô hình tương tự vào năm 2024, nhằm bổ sung cho GDP vốn chỉ tập trung vào thu nhập.

Một số quốc gia nhỏ cũng lo ngại gánh nặng thu thập dữ liệu. Theo đại diện Palau tại LHQ, việc tạo thêm quá nhiều chỉ số sẽ khiến các nước thiếu nguồn lực gặp khó khăn.

Ngoài ra, các nước còn bất đồng về mục đích sử dụng hệ thống mới. Costa Rica hy vọng một thước đo thay thế GDP có thể giúp nước này tiếp cận các khoản vay ưu đãi hơn nhờ giá trị tài nguyên thiên nhiên. Theo Bộ Tài chính Costa Rica, nếu tính cả “tài sản tự nhiên”, quốc gia này có thể giàu hơn khoảng 40%.

Tuy nhiên, báo cáo của LHQ chưa đề cập liệu các tổ chức như Ngân hàng Thế giới có sử dụng bộ chỉ số này để đánh giá tín dụng hay không.

Thế giới vẫn chưa thống nhất được “hậu GDP”

Nhiều chuyên gia thừa nhận việc tìm ra một thước đo thay thế GDP là vô cùng khó khăn.

Nhà kinh tế Joseph Stiglitz, cựu kinh tế trưởng Ngân hàng Thế giới và chủ nhân giải Nobel Kinh tế, cho rằng, việc gói gọn mọi yếu tố của đời sống vào một con số duy nhất là không hợp lý. Theo ông, một “bảng điều khiển” gồm nhiều chỉ số sẽ phù hợp hơn.

Trong khi đó, một số quốc gia đã bắt đầu thử nghiệm mô hình riêng. Canada hiện sử dụng “khung chất lượng cuộc sống” trong quá trình lập ngân sách và truyền thông chính sách công. Ý tưởng là mỗi nước có thể lựa chọn các chỉ số phù hợp nhưng vẫn tương thích với nhau như các mảnh ghép Lego.

Tuy nhiên, giới chuyên gia cho rằng sẽ còn rất lâu nữa thế giới mới có được một hệ thống có sức ảnh hưởng như GDP hiện nay.

Nhà kinh tế Kaushik Basu thuộc Đại học Cornell nhận định, nhiều quốc gia sẽ không muốn áp dụng những thước đo khiến họ “trông xấu đi”. Theo ông, GDP chỉ trở nên phổ biến sau khi Mỹ thúc đẩy mạnh mẽ tại Hội nghị Bretton Woods sau Thế chiến II.

Chính quyền Tổng thống Joe Biden từng theo đuổi kế hoạch đưa yếu tố môi trường vào hệ thống tính toán kinh tế quốc gia. Nhưng dưới thời Tổng thống Donald Trump, các nỗ lực đo lường bất bình đẳng, tác động khí hậu hay chênh lệch xã hội đều bị cắt giảm mạnh.

Nhiều chuyên gia cho rằng cuộc tranh luận về “thế giới hậu GDP” sẽ còn kéo dài, đặc biệt trong bối cảnh các vấn đề khí hậu, bất bình đẳng và chất lượng sống ngày càng trở thành trung tâm của các cuộc tranh luận kinh tế toàn cầu.