Gen AI: 'Dân chủ hóa' việc tạo nội dung nhưng đừng coi là thần thánh

Trong kỷ nguyên số, tri thức là tài sản chung của nhân loại, nhưng "ngôn ngữ" lại vô tình trở thành bức tường ngăn cách sinh viên Việt Nam tiếp cận tinh hoa thế giới. Đứng trước sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo tạo sinh (Gen AI), chúng ta đang nắm giữ một cơ hội chưa từng có: Biến những kho học liệu mở khổng lồ của nhân loại thành tài sản riêng của người Việt chỉ bằng vài cú nhấp chuột.

Trong bối cảnh chuyển đổi số giáo dục đang diễn ra mạnh mẽ, việc xây dựng và chia sẻ học liệu mở (Open Educational Resources - OER) không còn là lựa chọn mà đã trở thành yêu cầu cấp thiết. Tuy nhiên, rào cản về ngôn ngữ và nguồn lực sản xuất vẫn là "điểm nghẽn" lớn.

Phóng viên Tạp chí Một Thế Giới đã có cuộc trao đổi với ThS. Phan Ngọc Đông - Giám đốc Trung tâm Thông tin - Thư viện, Đại học Đà Lạt về cách mà Gen AI đang thay đổi hoàn toàn "luật chơi" trong việc xây dựng học liệu mở, nơi công nghệ không thay thế con người mà để chắp cánh cho tính nhân văn tỏa sáng.

ThS. Phan Ngọc Đông - Giám đốc Trung tâm Thông tin - Thư viện, Đại học Đà Lạt.

Từ "khoảng trống" học liệu tiếng Việt đến cơ hội từ AI

- Ông đánh giá thế nào về ứng dụng quan trọng nhất của trí tuệ nhân tạo tạo sinh (Gen AI) trong việc xây dựng và tái xây dựng học liệu mở hiện nay?

- ThS. Phan Ngọc Đông: Tôi cho rằng ứng dụng đột phá nhất chính là khả năng phá vỡ rào cản ngôn ngữ và đa dạng hóa nguồn học liệu. Hiện nay, cộng đồng học thuật thế giới sở hữu kho học liệu mở khổng lồ, nhưng đa số được viết bằng tiếng Anh. Tại Việt Nam, nguồn tài liệu nội sinh bằng tiếng Việt còn rất khiêm tốn. Đây chính là một "khoảng trống" lớn ngăn cản người học tiếp cận tri thức nhân loại.

Gen AI xuất hiện như một "cầu nối" cực kỳ quan trọng. Với tính năng chuyển ngữ thông minh, AI không chỉ dịch thuật đơn thuần mà còn có khả năng bản địa hóa nội dung. Chúng ta có thể dùng AI để tạo ra các phiên bản ngôn ngữ khác nhau từ những tài liệu gốc chất lượng cao của thế giới. Điều này giúp độc giả Việt Nam có cơ hội tiếp cận bình đẳng với những tri thức tiên tiến nhất mà không còn bị ngăn trở bởi vốn ngoại ngữ.

Bên cạnh đó, AI còn giúp xây dựng nguồn tài liệu mới thông qua việc tái cấu trúc. Một tài liệu gốc có thể chỉ phù hợp với chuyên gia, nhưng với Gen AI, chúng ta có thể tạo ra các phiên bản "phái sinh" phù hợp với nhiều đối tượng khác nhau, từ sinh viên đến người đi làm, giúp tối ưu hóa giá trị của học liệu mở.

- Quá trình soạn thảo học liệu thường tiêu tốn rất nhiều công sức của giảng viên. Theo ông, Gen AI có thể giúp giảm bớt bao nhiêu phần trăm thời gian trong quy trình này?

- ThS. Phan Ngọc Đông: Theo quan sát và trải nghiệm của tôi, Gen AI có thể hỗ trợ chúng ta tiết kiệm tới 40% thời gian.

Sự hỗ trợ này tập trung mạnh nhất vào giai đoạn xây dựng tư liệu ban đầu. Thay vì đối mặt với "tờ giấy trắng" và tốn hàng tuần để hệ thống hóa khung nội dung, giảng viên có thể sử dụng AI để phác thảo đề cương, tìm kiếm ý tưởng hoặc tổng hợp các khái niệm cơ bản.

Tuy nhiên, tôi muốn nhấn mạnh: AI chỉ tạo ra "nguồn nguyên liệu thô". Từ nguồn đó, giảng viên mới bắt đầu tiến hành chỉnh sửa, bổ sung và điều chỉnh chuyên môn để đảm bảo tính khoa học và phù hợp với thực tiễn giảng dạy. AI lo phần "cơ bắp" và "tốc độ", còn con người lo phần "linh hồn" và "độ chính xác".

- Vậy có sự khác biệt bản chất nào giữa một bộ học liệu được tạo ra với sự hỗ trợ của AI theo chuẩn mở và học liệu thông thường không, thưa ông?

- ThS. Phan Ngọc Đông: Thực tế là không có sự khác biệt về mặt bản chất học liệu. Tại sao? Bởi vì Gen AI suy cho cùng cũng chỉ là một công cụ hỗ trợ bước đầu. Chúng ta không bao giờ phó mặc hoàn toàn cho AI.

Người thầy vẫn là người chịu trách nhiệm cuối cùng về nội dung đó. Sự khác biệt duy nhất nằm ở hiệu suất: học liệu có sự hỗ trợ của AI được hình thành nhanh hơn, có nhiều ý tưởng sáng tạo và đa dạng hình thức thể hiện hơn. Còn về giá trị khoa học và sư phạm, nó vẫn phải tuân thủ các tiêu chuẩn khắt khe của giáo dục, dù có dùng AI hay không.

Kiểm soát chất lượng: Đừng coi AI là "thần thánh"

- Gen AI giúp "dân chủ hóa" việc tạo nội dung, nhưng nó cũng mang đến rủi ro về thông tin sai lệch. Những tiêu chí chất lượng nào cần được áp dụng nghiêm ngặt khi xây dựng OER bằng AI?

- ThS. Phan Ngọc Đông: Đây là một vấn đề cốt tử. Nhiều người hiện nay đang lạm dụng AI và coi nó như một "công cụ thần thánh", tin tưởng tuyệt đối vào kết quả nó đưa ra mà không kiểm chứng. Đây là sai lầm nguy hiểm. Để đảm bảo chất lượng cho học liệu mở, tôi đề xuất hai nguyên tắc.

Thứ nhất là sự kiểm soát của con người. Giảng viên phải là bộ lọc cuối cùng. Mọi thông tin AI đưa ra phải được đối chiếu với các nguồn tài liệu chính thống.

Thứ hai là trách nhiệm giải trình. Giảng viên phải chịu trách nhiệm hoàn toàn về sản phẩm mình công bố. Bạn không thể đổ lỗi cho AI nếu học liệu có sai sót.

Chúng ta khai thác AI để tiết kiệm thời gian, nhưng không được đánh đổi sự nghiêm túc của khoa học lấy tốc độ của công nghệ.

- Ông vừa nói AI không thay thế được giảng viên mà chỉ thay đổi vai trò của họ. Vậy giảng viên Việt Nam cần trang bị điều gì để làm chủ công cụ này?

- ThS. Phan Ngọc Đông: Điều đầu tiên và quan trọng nhất là kỹ năng khai thác hiệu quả. Hiện nay có rất nhiều công cụ Gen AI mạnh mẽ như ChatGPT, Gemini hay Claude, nhưng không phải thầy cô nào cũng biết cách "ra lệnh" (prompting) để nhận về kết quả tối ưu.

Chúng ta cần đào tạo cho giáo viên biết rõ: Điểm mạnh của AI là gì? Điểm yếu của nó ở đâu? Khi hiểu rằng AI giỏi tổng hợp nhưng hay "nói dối" một cách tự tin, thầy cô sẽ biết cách phát huy tính sáng tạo của nó và khắc phục những lỗi sai bằng kiến thức chuyên sâu của mình. Việc đào tạo này nên được thực hiện một cách hệ thống thay vì để giảng viên tự mày mò.

- Trong lộ trình chuyển đổi số, các trường đại học cần đầu tư như thế nào để thúc đẩy việc sử dụng AI trong xây dựng OER hiệu quả?

- ThS. Phan Ngọc Đông: Tôi luôn ưu tiên yếu tố con người. Đầu tư vào hạ tầng công nghệ là cần thiết, nhưng nếu thầy cô không biết cách ứng dụng hoặc không có động lực để ứng dụng, thì công cụ đó cũng trở nên vô nghĩa.

Gen AI

Thứ hai, nhà trường cần có chính sách khuyến khích cụ thể. Việc xây dựng học liệu mở tốn nhiều tâm huyết. Nếu chúng ta không có cơ chế ghi nhận xứng đáng - ví dụ như quy đổi giờ nghiên cứu khoa học, khen thưởng hoặc hỗ trợ kinh phí - thì thầy cô sẽ không có động lực để chia sẻ tri thức. Khi thầy cô thấy được giá trị của việc tạo ra sản phẩm cho cộng đồng và nhận được sự hỗ trợ từ nhà trường, nguồn học liệu mở sẽ tự khắc phát triển mạnh mẽ.

Chúng ta dùng công nghệ để phục vụ con người, để tri thức được lan tỏa rộng rãi hơn, chứ không phải để trở thành nô lệ của thuật toán.

- Câu hỏi cuối, ông có thông điệp gì về việc cân bằng giữa tốc độ của AI và tính nhân văn trong giáo dục?

- ThS. Phan Ngọc Đông: Thông điệp của tôi rất đơn giản: Công nghệ là công cụ, cộng đồng là mục tiêu.

Chúng ta ứng dụng công nghệ không phải để thay thế cảm xúc hay sự tương tác giữa người với người, mà để tạo ra những sản phẩm học thuật tốt hơn, giúp ích cho cộng đồng nhiều hơn. Việc tạo ra học liệu mở bản chất đã mang tính nhân văn sâu sắc - đó là sự sẻ chia. AI giúp chúng ta thực hiện sự sẻ chia đó nhanh hơn, rộng hơn.

Tôi mong rằng các thầy cô sẽ đón nhận AI với một tư duy mở, làm chủ nó để biến những kho tàng tri thức thế giới thành tài sản của người học Việt Nam. Đó chính là cách chúng ta giữ vững tính nhân văn trong một thế giới đầy biến động của công nghệ.

Xin trân trọng cảm ơn những chia sẻ đầy tâm huyết và giá trị của ông!

Tuyết Nhung (thực hiện)