Gen Z kiến tạo tương lai trong thế giới đầy biến động

TS. Phạm Hoàng Mạnh Hà cho rằng, cần nuôi dưỡng tư duy mở, tinh thần trách nhiệm và bản lĩnh công dân toàn cầu cho thế hệ Gen Z. (Ảnh NVCC)

Trong bối cảnh toàn cầu nhiều bất định, giáo dục không chỉ dừng ở truyền thụ tri thức mà cần hình thành tư duy phản biện, hệ giá trị và bản lĩnh công dân toàn cầu cho thế hệ Gen Z, những chủ thể trực tiếp kiến tạo tương lai phát triển bền vững của đất nước.

Nhân Ngày quốc tế Giáo dục (24/1), TS. Phạm Hoàng Mạnh Hà, giảng viên Trường Đại học Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thanh Hóa chia sẻ với TG&VN về thế hệ Gen Z.

Tự học không chỉ là kỹ năng...

Trong bối cảnh thế giới biến động nhanh và khó lường, theo ông, đâu là những kỹ năng và phẩm chất nền tảng mà thế hệ Gen Z cần được trang bị để chủ động thích ứng và hội nhập thành công trong tương lai?

Trước hết, có thể khẳng định chúng ta đang sống trong một thế giới vận động với tốc độ chưa từng có, nơi ranh giới giữa ổn định và bất định ngày càng mong manh. Thế hệ Gen Z không chỉ đối diện thách thức về nghề nghiệp hay công nghệ, mà sâu xa hơn là thách thức về bản lĩnh làm người.

Câu hỏi về kỹ năng và phẩm chất nền tảng thực chất là về việc hình thành một con người có năng lực tự định hướng trong dòng chảy biến động của thời đại.

Theo tôi, tư duy phản biện và tư duy hệ thống là nền móng cốt lõi. Trong “biển” thông tin đa chiều, thật - giả đan xen, Gen Z cần khả năng đặt câu hỏi, phân tích bối cảnh và nhận diện bản chất vấn đề, thay vì thụ động tiếp nhận tri thức. Tư duy hệ thống giúp các em nhìn thấy mối liên hệ giữa cá nhân – cộng đồng – quốc gia – toàn cầu, từ đó đưa ra những lựa chọn không chỉ đúng cho bản thân mà còn có trách nhiệm xã hội. Đây là điều kiện để con người làm chủ nhận thức và hành động, thay vì bị dẫn dắt bởi trào lưu.

Một phẩm chất quan trọng khác là năng lực tự học suốt đời gắn với khả năng thích ứng. Trong bối cảnh tri thức nhanh chóng lỗi thời, bằng cấp không còn là “giấy bảo hành” cho tương lai, thì thái độ học hỏi liên tục và tinh thần sẵn sàng thay đổi mới là “nguồn vốn” bền vững nhất. Tự học không chỉ là kỹ năng, mà là một thái độ sống: Dám thừa nhận giới hạn của bản thân, dám học lại từ đầu và bước ra khỏi vùng an toàn để trưởng thành.

Bên cạnh đó, trí tuệ cảm xúc và năng lực giao tiếp liên văn hóa cần được coi trọng ngang với năng lực chuyên môn. Hội nhập quốc tế không chỉ là sử dụng ngoại ngữ hay công nghệ, mà là khả năng thấu cảm, tôn trọng khác biệt và hợp tác trong đa dạng. Một Gen Z thành công là thế hệ biết cân bằng giữa lý trí và cảm xúc, giữa cạnh tranh và nhân văn, giữa khẳng định bản thân và phụng sự cộng đồng.

Cuối cùng, cốt lõi của mọi kỹ năng vẫn là hệ giá trị và bản lĩnh đạo đức. Trong một thế giới nhiều biến động, chỉ những con người có nền tảng giá trị vững chắc – trung thực, trách nhiệm, khát vọng cống hiến mới không bị lạc hướng. Vì thế, cần trang bị cho Gen Z hành trang để giúp các em tìm được câu trả lời “mình là ai” và “sống để làm gì”.

Sứ mệnh kiến tạo công dân toàn cầu

Giáo dục hiện đại không chỉ truyền thụ tri thức mà còn hình thành thái độ và hệ giá trị. Ông đánh giá vai trò của nhà trường hiện nay ra sao trong việc nuôi dưỡng tư duy mở, tinh thần trách nhiệm và bản lĩnh công dân toàn cầu cho Gen Z?

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và chuyển đổi số, nhà trường không chỉ truyền thụ tri thức mà còn định hình nhân cách và ý thức công dân. Khi tri thức dễ tiếp cận, giá trị cốt lõi của giáo dục hiện đại là nuôi dưỡng tư duy mở, trách nhiệm xã hội và bản lĩnh công dân toàn cầu cho Gen Z.

Trước hết, nhà trường có vai trò khai mở tư duy, giúp người học vượt lối nghĩ khép kín, hình thành khả năng đối thoại với khác biệt, tiếp cận đa chiều và điều chỉnh nhận thức. Thông qua các phương pháp dạy học lấy người học làm trung tâm, Gen Z được rèn luyện tư duy độc lập, tự do nhưng không cực đoan trong hành động.

Bên cạnh đó, nhà trường nuôi dưỡng tinh thần trách nhiệm xã hội thông qua trải nghiệm và hành động thực tiễn, giúp Gen Z nhận thức mối gắn bó giữa quyền lợi, nghĩa vụ và lợi ích chung. Đồng thời, nhà trường là bệ phóng hình thành bản lĩnh công dân toàn cầu, dựa trên nền tảng bản sắc văn hóa vững chắc và năng lực hội nhập. Qua giáo dục liên văn hóa, ngoại ngữ, công nghệ và các giá trị phổ quát, nhà trường góp phần kiến tạo một hệ sinh thái giáo dục nhân văn, vượt lên chức năng dạy chữ hay dạy nghề.

Gen Z cần trang bị kỹ năng, bản lĩnh trong thế giới đầy biến động. (Ảnh minh họa: Internet)

Đánh thức năng lực sáng tạo

Thế hệ trẻ ngày nay được kỳ vọng trở thành những người sáng tạo, nhà tư tưởng và lực lượng tiên phong cho sự phát triển bền vững. Vậy xu hướng giáo dục hiện nay đã tạo được môi trường đủ cởi mở để khơi dậy và phát huy tiềm năng ấy hay chưa, theo ông?

Trong tiến trình phát triển của nhân loại, mỗi thế hệ trẻ đều mang trên vai kỳ vọng vượt lên chính thời đại của mình. Với thế hệ hôm nay, kỳ vọng đó không chỉ dừng ở việc trở thành lực lượng lao động có kỹ năng, mà còn là những chủ thể sáng tạo, nhà tư tưởng và lực lượng tiên phong cho phát triển bền vững. Vấn đề đặt ra là liệu giáo dục đương đại đã thực sự kiến tạo được một môi trường đủ cởi mở để tiềm năng ấy được đánh thức hay chưa.

Ở chiều tích cực, giáo dục đương đại đã có những chuyển động đáng ghi nhận theo hướng mở. Tư duy lấy người học làm trung tâm, giáo dục STEAM, học tập dựa trên dự án, giáo dục vì phát triển bền vững… đang từng bước phá vỡ mô hình truyền thụ một chiều. Công nghệ số mở ra không gian học tập không biên giới, giúp người trẻ tiếp cận kho tri thức toàn cầu, qua đó nuôi dưỡng năng lực sáng tạo và tư duy liên ngành.

Tuy nhiên, cần nhìn nhận một cách thẳng thắn rằng môi trường giáo dục hiện nay vẫn chưa hoàn toàn cởi mở như kỳ vọng. Ở nhiều nơi, áp lực thi cử, bệnh thành tích và tư duy coi trọng kết quả ngắn hạn vẫn chi phối mạnh mẽ. Sự sáng tạo đôi khi bị “đóng khung” trong các tiêu chí đánh giá cứng nhắc, khiến người học quen với việc “tìm đáp án đúng” hơn là “tìm đáp án hay”. Khi giáo dục ưu tiên sự an toàn hơn là chấp nhận rủi ro, tinh thần tiên phong vốn đòi hỏi dám thử nghiệm và dám thất bại khó có thể phát triển trọn vẹn.

Từ góc nhìn triết lý, giáo dục chỉ thực sự cởi mở khi coi người học là chủ thể, chứ không phải “sản phẩm” cần hoàn thiện theo khuôn mẫu. Khơi dậy sáng tạo không chỉ bằng phương pháp, mà bằng niềm tin vào năng lực tự thân của người trẻ, bằng không gian tự do có định hướng, nơi khác biệt được tôn trọng và sai lầm được xem như một phần của học tập.

Có thể nói, giáo dục đương đại đã mở cánh cửa nhưng chưa hoàn toàn tháo bỏ những “then chốt” vô hình. Thách thức phía trước không chỉ là đổi mới chương trình hay công nghệ, mà là chuyển dịch sâu sắc triết lý giáo dục: Từ đào tạo để thích ứng sang giáo dục để kiến tạo tương lai bền vững.

Trước yêu cầu xã hội, giáo dục cần được định hướng như thế nào để gắn kết hiệu quả giữa học tập, đổi mới sáng tạo và trách nhiệm cộng đồng?

Trong bối cảnh hiện nay, khi chất lượng nguồn nhân lực được đo bằng cả năng suất và mức độ đóng góp xã hội, giáo dục đứng trước yêu cầu đổi mới sâu sắc về mục tiêu và triết lý. Trọng tâm không còn là đào tạo người có việc làm, mà là hình thành những chủ thể có năng lực chuyên môn vững và khả năng tạo tác động tích cực, bền vững cho cộng đồng.

Theo đó, giáo dục cần tái định nghĩa “năng lực” theo hướng gắn chuyên môn với nhận thức xã hội và đạo đức nghề nghiệp; gắn đổi mới sáng tạo với trách nhiệm cộng đồng; đồng thời kiến tạo môi trường trải nghiệm và đối thoại thực chất. Chỉ khi người học nhận ra sự bổ trợ giữa thành công cá nhân và lợi ích chung, giáo dục mới hoàn thành sứ mệnh của mình.

Đề cao giá trị và bản sắc

Theo ông, đâu là những ưu tiên chiến lược mà giáo dục Việt Nam cần tập trung trong giai đoạn hiện nay để chuẩn bị cho tương lai của thế hệ trẻ?

Trong bối cảnh thế giới chuyển biến sâu sắc bởi công nghệ, tái cấu trúc kinh tế toàn cầu và các thách thức chung như biến đổi khí hậu hay bất bình đẳng, giáo dục Việt Nam đứng trước yêu cầu lịch sử: Không chỉ đào tạo nguồn nhân lực cho phát triển trong nước, mà còn chuẩn bị cho thế hệ trẻ năng lực sống và kiến tạo giá trị trong không gian toàn cầu.

Ưu tiên cốt lõi là chuyển mạnh từ giáo dục truyền thụ sang phát triển năng lực và phẩm chất. Trong kỷ nguyên tri thức mở, lợi thế cạnh tranh không nằm ở lượng kiến thức tích lũy, mà ở khả năng tư duy phản biện, sáng tạo, tự học suốt đời và thích ứng với thay đổi. Do đó, cần tiếp tục đổi mới chương trình, phương pháp và đánh giá theo hướng khuyến khích người học giải quyết vấn đề thực tiễn và hình thành tư duy hệ thống.

Song song với đó, giáo dục giá trị và bản sắc cần được đặt ngang hàng với giáo dục kỹ năng. Hội nhập không đồng nghĩa với hòa tan. Một thế hệ trẻ tự tin bước ra thế giới phải có nền tảng văn hóa vững chắc, ý thức công dân và trách nhiệm xã hội rõ ràng, đồng thời thấm nhuần các giá trị phổ quát như tôn trọng, hợp tác, hòa bình và phát triển bền vững.

Bên cạnh đó, cần chú trọng xây dựng hệ sinh thái giáo dục mở gắn với đổi mới sáng tạo. Nhà trường phải kết nối chặt chẽ với doanh nghiệp, viện nghiên cứu, cộng đồng và mạng lưới tri thức quốc tế, thúc đẩy giáo dục STEM, chuyển đổi số và học tập trải nghiệm để rút ngắn khoảng cách giữa học và làm.

Cuối cùng, một ưu tiên mang tính căn bản là phát triển đội ngũ nhà giáo và nhà quản lý giáo dục có tư duy toàn cầu và tinh thần đổi mới. Bởi suy cho cùng, đầu tư cho giáo dục chính là đầu tư cho con người, những người trực tiếp kiến tạo tương lai của Việt Nam.

Kim Thoa