Già hóa dân số: Bài toán an sinh và phát triển 'nền kinh tế bạc'

Việc khai thác hiệu quả nguồn lực người cao tuổi là một giải pháp quan trọng để xây dựng “nền kinh tế bạc”. Ảnh:  chinhphu.vn

Nguy cơ “già trước khi giàu” và dư địa phát triển “nền kinh tế bạc”

Từ một quốc gia rất nghèo vào cuối những năm 1980, Việt Nam trở thành nước có thu nhập trung bình cao theo công bố của Ngân hàng Thế giới vào tháng 7/2026. Nhiều chỉ tiêu xã hội cho thấy Việt Nam có thể sánh vai hoặc vượt trội một số nước trong khu vực Đông Nam Á như Thái Lan hay Malaysia.

Tuy nhiên, dưới góc độ nhân khẩu học, Việt Nam đang trải qua một giai đoạn đặc biệt: Vừa có “cơ cấu dân số vàng”, vừa có “cơ cấu dân số đang già” với tốc độ cao. Tổng tỷ suất sinh (TFR) liên tục giảm và duy trì dưới mức sinh thay thế (thường là 2.1 con/phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ 15-49) từ năm 2022 trở lại đây. Tuổi thọ trung bình ngày càng được cải thiện (đạt gần 75 tuổi vào năm 2025). Hai yếu tố này đang đẩy nhanh tốc độ già hóa dân số ở Việt Nam.

Dự báo của Cục Thống kê (Bộ Tài chính) giai đoạn 2024-2074 cho thấy dân số trong độ tuổi lao động (nam: 15-62 tuổi, nữ: 15-60 tuổi) dự kiến đạt đỉnh vào năm 2038 rồi giảm dần. Trước đó 2 năm, năm 2036, Việt Nam sẽ chính thức kết thúc thời kỳ “cơ cấu dân số vàng”, trong khi sẽ bước vào giai đoạn “dân số già” (khi tỷ lệ người trên 65 tuổi chiếm hơn 14% tổng dân số) vào năm 2034. Tốc độ già hóa nhanh so với phát triển kinh tế đang đặt đất nước trước nguy cơ “già trước khi giàu”.

Theo số liệu mới nhất của Cục Thống kê, thu nhập bình quân lao động 9 tháng năm 2026 tại khu vực thành thị là 10,7 triệu đồng/tháng, cao hơn đáng kể so với 8 triệu đồng/tháng ở khu vực nông thôn. Sự chênh lệch cơ hội việc làm và thu nhập thúc đẩy dòng di cư từ nông thôn vào các khu vực đô thị. Lực lượng lao động nông nghiệp giảm 202.600 người so với cùng kỳ năm trước, đẩy khu vực nông thôn vào nguy cơ già hóa lao động nhanh, trong khi tỷ lệ việc làm phi chính thức tại nông thôn khoảng 70% lại càng làm cho thách thức an sinh xã hội lớn do tỷ lệ tham gia bảo hiểm xã hội của dân số trong độ tuổi lao động cũng như tỷ lệ hưởng chế độ hưu trí của người cao tuổi ở nông thôn còn rất thấp.

Chính trong bức tranh nhiều thách thức ấy, việc khai thác hiệu quả nguồn lực người cao tuổi là một giải pháp quan trọng để xây dựng “nền kinh tế bạc”. Thực tế cho thấy người cao tuổi tại Việt Nam đang tham gia tích cực vào đời sống kinh tế. Khoảng 40% người từ 60 tuổi trở lên đang có việc làm, đặc biệt nhóm tuổi 60-64 có tỷ lệ gần 55%. Ông Nguyễn Thanh Bình - Chủ tịch Hội Người cao tuổi Việt Nam - cho biết, cả nước có gần 17 triệu người cao tuổi, trong đó, hơn 9 triệu người vẫn trực tiếp tham gia lao động, sản xuất và kinh doanh. Hơn 445.000 người cao tuổi làm kinh tế giỏi, tạo việc làm cho khoảng 10 triệu lao động và đóng góp ngân sách gần 12.000 tỷ đồng.

Những con số này chứng minh người cao tuổi là nguồn lực kinh tế - xã hội quý giá. Tuy nhiên, khoảng 85% người cao tuổi đang có việc làm không ký kết hợp đồng lao động hoặc chỉ thỏa thuận miệng, với công việc bấp bênh, thu nhập thấp và thiếu các chính sách bảo vệ. Nếu được định hướng, hỗ trợ đào tạo kỹ năng và bảo vệ phù hợp bởi chính sách, lực lượng này sẽ trở thành động lực cốt lõi để xây dựng một “nền kinh tế bạc” phát triển và đa dạng.

Hoàn thiện chính sách bảo vệ người lao động cao tuổi

Các văn kiện quốc tế như Khuyến nghị số 162 của Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) đã nhấn mạnh tầm quan trọng của học tập suốt đời, đào tạo nâng cao kỹ năng, giúp người lao động lớn tuổi tránh bị loại khỏi thị trường lao động do lạc hậu kỹ năng. Chương trình nghị sự 2030 của Liên hợp quốc (SDGs), đặc biệt Mục tiêu 8 về tăng trưởng kinh tế bền vững và việc làm chất lượng, cũng khẳng định cơ hội học tập suốt đời là nền tảng để người cao tuổi tiếp tục đóng góp.

Dù tham gia lao động với tỷ lệ đáng kể nhưng người cao tuổi vẫn chưa được bảo vệ đầy đủ bằng các chính sách chính thức. Đáng chú ý, Việt Nam chưa có cơ chế chống phân biệt tuổi tác trong việc làm như Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản và Thái Lan - những quốc gia đang ngày càng chú trọng bảo vệ quyền làm việc của người cao tuổi.

Chính phủ đã ban hành Quyết định số 379/QĐ-TTg phê duyệt Đề án “Người cao tuổi tham gia đẩy mạnh chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, khởi nghiệp và tạo việc làm”, nhưng việc triển khai còn chậm. Cùng với đó, 40% người cao tuổi không có lương hưu hay trợ cấp xã hội hằng tháng, làm tăng khoảng trống chính sách cho nhóm dân số già.

Trước thực trạng tốc độ già hóa dân số nhanh tạo sức ép ngày càng lớn lên hệ thống y tế, an sinh xã hội, thị trường lao động và dịch vụ chăm sóc, Chủ tịch Hội Người cao tuổi Việt Nam Nguyễn Thanh Bình cho biết, Hội sẽ phối hợp với Bộ Y tế và các cơ quan hoàn thiện hồ sơ Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Người cao tuổi; tham mưu xây dựng Đề án phát triển “kinh tế bạc” tại Việt Nam... Đáng chú ý, Bộ Nội vụ đang nghiên cứu phương án hạ tuổi hưởng trợ cấp hưu trí xã hội từ 75 xuống 70 tuổi…

GS,TS. Giang Thanh Long (Đại học Kinh tế Quốc dân) đề xuất thực hiện theo lộ trình: Giữ ngưỡng 75 tuổi đến năm 2030, sau đó giảm xuống 70 hoặc 65 tuổi, đánh giá tác động trước khi giảm tiếp xuống 60 nếu điều kiện cho phép. Cách làm này vừa mở rộng diện bao phủ, vừa giúp Nhà nước cân đối tài chính và điều chỉnh chính sách kịp thời. Đây cũng là cách mà Thái Lan từng thực hiện và hiện nay đã đạt bao phủ toàn bộ dân số cao tuổi về hưu trí (gồm có hưu trí dựa trên đóng góp và hưu trí xã hội).

GS,TS. Long cũng khuyến nghị cần sớm hoàn thiện hành lang pháp lý chống phân biệt tuổi tác trên thị trường lao động, đồng thời thúc đẩy triển khai thực chất Quyết định 379 bằng cách thiết lập Quỹ hỗ trợ khởi nghiệp và chương trình đào tạo kỹ năng thích ứng cho người cao tuổi.

Bên cạnh khía cạnh an sinh xã hội, lớp người cao tuổi kế tiếp còn đối mặt với thực trạng “sống thọ nhưng không sống khỏe” cùng gánh nặng bệnh mạn tính. Thực trạng này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải phát triển hệ thống y tế và dịch vụ chăm sóc dài hạn phù hợp với một xã hội đang già hóa…/.