Giá trị nghệ thuật độc đáo duy nhất của Tượng Thích Ca chùa Keo
Trải qua gần 400 năm, chùa Keo (xã Vũ Tiên, tỉnh Hưng Yên) vẫn lưu giữ những nét kiến trúc độc đáo từ thời Lê Trung Hưng (thế kỷ XVII).
Nổi bật trong quần thể di tích là gác chuông gỗ ba tầng, một công trình tiêu biểu của kiến trúc Phật giáo Việt Nam. Chùa hiện còn lưu giữ bảo vật quốc gia Hương án chùa Keo.

Tượng Thích Ca sơ sinh rất độc đáo ở chỗ được đặt trong một khám gỗ. Ảnh: Nguyễn Công Hải/TTXVN
Nổi bật trong quần thể di tích là gác chuông gỗ ba tầng, một công trình tiêu biểu của kiến trúc Phật giáo Việt Nam. Chùa hiện còn lưu giữ bảo vật quốc gia Hương án chùa Keo.
Mới đây, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Hưng Yên đã thống nhất trình hồ sơ đề nghị công nhận tượng Thích Ca sơ sinh chùa Keo, có niên đại thế kỷ XVII là bảo vật quốc gia.
Dấu ấn nghệ thuật điêu khắc gỗ thời Lê Trung Hưng
Chùa Keo là nơi phụng thờ Đức Phật và Thiền sư Không Lộ, được xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia vào năm 1962. Đến năm 2012, chùa được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt. Toàn bộ kiến trúc chùa Keo được làm bằng gỗ quý với kỹ thuật cao, chạm trổ tinh xảo. Với những giá trị đặc sắc về lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng, lễ hội chùa Keo được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2017.
Theo Ban Quản lý di tích tỉnh Hưng Yên, tượng Thích Ca sơ sinh chùa Keo là tác phẩm điêu khắc gỗ có giá trị nghệ thuật, tái hiện sự kiện Đức Phật đản sinh. Tượng khắc họa hình ảnh Thái tử Tất Đạt Đa khi vừa chào đời tại vườn Lâm Tỳ Ni, một tay chỉ trời, một tay chỉ đất, đứng trên hoa sen và được chín con rồng phun nước tắm. Pho tượng là hiện vật gốc, có niên đại thời Lê Trung Hưng (thế kỷ XVII), gắn liền với lịch sử tồn tại và không gian thờ tự truyền thống của chùa Keo. Tượng được tạo tác hoàn toàn bằng phương pháp chạm khắc thủ công, không bị dập khuôn theo một hình mẫu nhất định.

Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch tỉnh Hưng Yên đã tổ chức hội nghị, thống nhất trình Hội đồng Di sản quốc gia để công nhận tượng Thích Ca sơ sinh chùa Keo có niên đại từ thế kỷ XVII là bảo vật quốc gia. Ảnh: Nguyễn Công Hải/TTXVN
Tượng là một trong những kiệt tác điêu khắc gỗ đặc trưng và quý hiếm bậc nhất còn lưu giữ được từ thời Lê Trung Hưng tại vùng đồng bằng Bắc Bộ. Trong khi hầu hết các tượng Thích Ca sơ sinh thuộc giai đoạn này chỉ mang nét tạo hình cơ bản hoặc tuân theo quy chuẩn chung, pho tượng Thích Ca sơ sinh chùa Keo chiếm giá trị độc bản nhờ phong cách tạo hình độc đáo, hình tượng hoàn hảo, trang trí mang tính sáng tạo vượt bậc. Pho tượng không chỉ bảo tồn trọn vẹn kỹ thuật đục chạm gỗ tinh xảo mà còn lột tả trọn vẹn thần thái uy nghiêm của một vị giáo chủ tương lai đầy quyền năng; qua đó, khẳng định vị thế đỉnh cao trong kho tàng nghệ thuật Phật giáo Việt Nam mà đến nay chưa có pho tượng cùng thời nào sánh được.
Điểm đặc sắc của tượng Thích Ca sơ sinh chùa Keo là sự kết hợp giữa nghệ thuật tạc tượng tròn và kỹ thuật chạm khắc trên khám thờ gỗ. Trong khi tượng Thích Ca sơ sinh ở nhiều ngôi chùa thường được đặt độc lập trên tòa sen, bệ gỗ, bệ đá hoặc trong tòa Cửu Long vòm tròn với 9 đầu rồng vây quanh, pho tượng tại chùa Keo được đặt bên trong một khám thờ gỗ, được chạm khắc tinh xảo.
Các mảng chạm rồng ở đỉnh khám, uốn lượn hai bên thân khám không đơn thuần đóng vai trò trang trí, mà chính là sự sáng tạo của tích kinh điển "Cửu Long phún thủy" (chín rồng phun nước tắm cho Phật sơ sinh). Bằng việc biến toàn bộ cấu trúc khám thờ thành không gian nghệ thuật chứa đựng hình tượng rồng bảo hộ, các nghệ nhân thời Lê Trung Hưng đã xóa mờ ranh giới giữa điêu khắc và kiến trúc, tạo nên một tổng thể nghệ thuật hoàn chỉnh, uy nghiêm và giàu triết lý tâm linh mà hiếm pho tượng Thích Ca sơ sinh khác có được...

Hình rồng là hoa văn chủ đạo trong các đồ án trang trí trên hiện vật. Ảnh: Nguyễn Công Hải/TTXVN
Đặc biệt, dưới góc độ mỹ thuật, tượng Thích Ca sơ sinh chùa Keo là biểu tượng đỉnh cao của kỹ thuật điêu khắc gỗ cổ, thể hiện trí tuệ và đôi bàn tay tài hoa của các nghệ nhân thời Lê Trung Hưng. Dù thao tác trên chất liệu gỗ thô cứng, các nghệ nhân đã xử lý các đường nét đục chạm vô cùng mềm mại, uyển chuyển. Thần thái Đức Phật sơ sinh được tạo tác với diện mạo thánh thiện, đôn hậu, mang đậm nét mặt thuần khiết của một em bé dân gian Việt Nam nhưng vẫn lột tả trọn vẹn sự uy nghiêm, thoát tục của một vị Giáo chủ tương lai. Kỹ thuật chạm lộng, chạm nổi các chi tiết trang trí trên khám Cửu Long như hình tượng rồng uốn lượn, các lớp đao mác nhọn, vân mây cuộn sóng đạt đến độ tinh xảo, đường nét to khỏe, dứt khoát mà không mất đi sự thanh thoát. Họa tiết rồng trên đỉnh khám và thân khám lột tả trọn vẹn phong cách đặc trưng của linh vật rồng thời Lê Trung Hưng.
Dưới góc độ khoa học, pho tượng và khám tượng là mẫu vật quan trọng để nghiên cứu kỹ thuật chế tác gỗ cổ truyền của người xưa. Tác phẩm cung cấp những bằng chứng thực tiễn về kỹ thuật đục chạm, xử lý chất liệu gỗ và nghệ thuật son thếp truyền thống tồn tại qua hàng trăm năm. Bên cạnh đó, các mô-típ hoa văn như dao mác nhọn, vảy rồng,... đóng vai trò là "mã di sản" chuẩn mực giúp các nhà khoa học so sánh, đối chiếu và xác định niên đại cho các hiện vật điêu khắc gỗ khác cùng thời kỳ.
Có thể khẳng định, tượng Thích Ca sơ sinh chùa Keo là sự hội tụ trọn vẹn của tư tưởng tâm linh, kỹ nghệ đục chạm bậc thầy và tư duy sáng tạo vượt bậc của người Việt thế kỷ XVII. Việc lồng ghép khéo léo các tầng ý nghĩa biểu tượng vào từng chi tiết chạm khắc đã tạo nên một chỉnh thể nghệ thuật hoàn chỉnh, độc bản, không thể tìm thấy bản sao tương tự trong suốt lịch sử điêu khắc cổ Việt Nam; qua đó khẳng định vị thế đỉnh cao của hiện vật trong kho tàng di sản Phật giáo dân tộc.
Số hóa di sản, lưu giữ giá trị cổ vật độc đáo
Hiện nay tượng được an vị trang nghiêm và bảo quản tốt tại trung tâm tòa Ống Muống của chùa Keo. Nhằm nâng cao hiệu quả công tác bảo tồn, lưu giữ lâu dài và lan tỏa giá trị di sản, thời gian qua, Ban Quản lý di tích tỉnh Hưng Yên đã chủ động ứng dụng công nghệ hiện đại thông qua việc tiến hành quét số hóa 3D (3D Scanning) độ phân giải cao toàn bộ không gian di tích chùa Keo cùng pho tượng Thích Ca sơ sinh. Giải pháp này giúp thiết lập hệ thống dữ liệu số ba chiều chuẩn xác, lưu giữ trọn vẹn từ tổng thể kiến trúc di tích đến từng đường nét tạo hình, chi tiết đao mác tinh xảo của hiện vật độc bản. Song song với công tác lưu trữ số, đơn vị còn đẩy mạnh các hoạt động truyền thông, quảng bá sâu rộng những giá trị lịch sử, mỹ thuật và giá trị tâm linh đặc sắc của di tích cũng như pho tượng trên nhiều kênh truyền thông.

Trải qua gần 400 năm, đến nay chùa Keo (xã Vũ Tiên, tỉnh Hưng Yên) vẫn giữ nguyên kiến trúc độc đáo mang bản sắc từ thời Lê Trung Hưng thế kỷ thứ XVII. Ảnh: Nguyễn Công Hải/TTXVN
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Tống Trung Tín, Chủ tịch Hội Khảo cổ học Việt Nam cho biết, nhan đề của tượng Thích Ca sơ sinh trong Phật giáo là "Thích Ca cửu long giáng" tức là diễn tả tích khi Phật Thích Ca sơ sinh bước trên 7 bông hoa sen, một tay chỉ lên trời, một tay chỉ xuống đất và nói câu nổi tiếng "Thiên thượng thiên hạ, duy ngã độc tôn" tức là trên trời dưới đất tất cả chỉ có mình ta là sức mạnh vô biên, để có thể cứu vớt được đạo và đời. So với tượng Thích Ca sơ sinh ở tất cả mọi nơi, trong cùng thời kỳ và khác thời kỳ, kiểu pho tượng đặt trong khám và ở mặt ngoài khám tạo 9 con rồng trùm lên thể hiện đang phun nước cho Đức Phật Thích Ca là độc bản, không ở đâu có.
Theo Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Hưng Yên Đào Mạnh Huân, vào trung tuần tháng 10/2026, Sở đã tổ chức họp Hội đồng thẩm định hiện vật và hồ sơ khoa học. Hội đồng thống nhất đề nghị công nhận hai hiện vật, nhóm hiện vật là bảo vật quốc gia, gồm tượng Thích Ca sơ sinh chùa Keo và Hệ thống tượng đá thời Mạc tại chùa Hội (xã A Sào).

