Giá trị trường tồn và thời đại của Tư tưởng Hồ Chí Minh và Fidel Castro Ruz trong quan hệ hữu nghị đặc biệt Việt Nam-Cuba

Lịch sử quan hệ Việt Nam-Cuba trong 66 năm qua khẳng định, quan hệ hai nước không chỉ dựa trên lợi ích quốc gia mà còn xuất phát từ sự chia sẻ các giá trị tư tưởng có ý nghĩa trường tồn của Chủ tịch Hồ Chí Minh và Lãnh tụ Fidel Castro. Đây tiếp tục là cơ sở nền tảng và kim chỉ nam cho quan hệ hữu nghị đặc biệt Việt Nam-Cuba trong giai đoạn mới.

Bất chấp những thay đổi sâu sắc của môi trường chiến lược quốc tế, quan hệ Việt Nam-Cuba liên tục được duy trì, củng cố và phát triển trên nền tảng lòng tin chính trị, sự đồng cảm về lịch sử và sự thống nhất về những giá trị cơ bản.

Nền tảng sâu xa của quan hệ Việt Nam-Cuba không chỉ là sự tương đồng về chế độ chính trị, mà trước hết là sự gặp gỡ giữa những hệ giá trị tư tưởng được hình thành và phát triển trong quá trình lãnh đạo cách mạng của Chủ tịch Hồ Chí Minh và Lãnh tụ Fidel Castro. Nếu như tư tưởng Hồ Chí Minh là kết quả của quá trình vận dụng và phát triển sáng tạo chủ nghĩa Marx-Lenin vào điều kiện cụ thể của cách mạng Việt Nam; là sự kết tinh giữa truyền thống yêu nước, nhân văn của dân tộc với tinh hoa văn hóa nhân loại, thì tư tưởng Fidel Castro được hình thành từ thực tiễn đấu tranh giải phóng dân tộc và xây dựng đất nước Cuba, phản ánh sự phát triển sáng tạo của chủ nghĩa Marx-Lenin trong điều kiện Mỹ Latinh.

Mặc dù hoạt động trong những bối cảnh lịch sử và địa chính trị khác nhau, Hồ Chí Minh và Fidel Castro đã gặp nhau ở những giá trị cốt lõi: Độc lập dân tộc gắn với chủ nghĩa xã hội, quyền tự quyết của các dân tộc, niềm tin vào sức mạnh của nhân dân, phát triển vì con người và tinh thần đoàn kết quốc tế trong sáng.

Thực tiễn quan hệ hữu nghị đặc biệt Việt Nam-Cuba là sự hiện thực hóa sinh động của hệ giá trị tư tưởng Hồ Chí Minh và Fidel Castro trong thực tiễn quan hệ quốc tế. Đây không chỉ là kết quả của sự đồng cảm giữa hai dân tộc từng trải qua chiến tranh và bao vây, cấm vận, mà còn là minh chứng cho sức sống của những giá trị có tính phổ quát về độc lập, chủ quyền, bình đẳng giữa các quốc gia và quyền lựa chọn con đường phát triển của mỗi dân tộc.

Sự tương đồng trong Tư tưởng Hồ Chí Minh và Fidel Castro

Trong lịch sử phát triển của phong trào cộng sản và công nhân quốc tế, một trong những bài học có ý nghĩa lý luận sâu sắc là không tồn tại một mô hình cách mạng hay một mô hình xây dựng chủ nghĩa xã hội đơn nhất có thể áp dụng nguyên vẹn cho mọi quốc gia. C. Mác, Ph. Ăng-ghen và V.I. Lênin đều nhấn mạnh yêu cầu xuất phát từ điều kiện lịch sử cụ thể của từng dân tộc khi vận dụng các nguyên lý phổ biến của chủ nghĩa Mác. Trên nền tảng đó, Hồ Chí Minh và Fidel Castro đã có những đóng góp quan trọng vào việc phát triển sáng tạo lý luận cách mạng trong điều kiện của các nước thuộc địa và phụ thuộc.

Đối với Hồ Chí Minh, “Không có gì quý hơn độc lập, tự do”[1], độc lập dân tộc là mục tiêu trước hết, đồng thời là tiền đề để thực hiện mục tiêu cao hơn là giải phóng giai cấp, giải phóng con người và xây dựng một xã hội phát triển toàn diện. Tuy nhiên, độc lập dân tộc trong tư tưởng Hồ Chí Minh không mang tính biệt lập hay khép kín, mà luôn gắn liền với sức mạnh thời đại, với hòa bình, hợp tác và đoàn kết quốc tế. Người khẳng định “Muốn người ta giúp cho thì trước hết phải tự giúp lấy mình đã”[2], đồng thời nhiều lần nhấn mạnh cách mạng Việt Nam là một bộ phận của cách mạng thế giới và sức mạnh dân tộc phải được kết hợp với sức mạnh thời đại[3].

Đối với Fidel Castro, tư tưởng cách mạng được hình thành từ yêu cầu bảo vệ chủ quyền, phẩm giá dân tộc và quyền tự quyết của nhân dân Cuba. Ông quan niệm rằng, “một dân tộc dù nhỏ bé vẫn có quyền bình đẳng trong cộng đồng quốc tế và có quyền lựa chọn con đường phát triển phù hợp với điều kiện của mình”. Tinh thần ấy được thể hiện xuyên suốt trong các bài phát biểu của Fidel Castro sau thắng lợi của Cách mạng Cuba năm 1959, cũng như trong đường lối đối ngoại của Cuba đối với các dân tộc đang đấu tranh giành độc lập ở châu Á, châu Phi và Mỹ Latinh[4].

Chủ tịch Hồ Chí Minh và Lãnh tụ Fidel Castro xác định chủ nghĩa Marx-Lenin là phương pháp khoa học, đã tiếp cận và vận dụng chủ nghĩa Marx-Lenin vào thực tiễn mỗi nước, chính điều đó đã tạo nên sức sống trường tồn của tư tưởng Hồ Chí Minh và Fidel Castro bất chấp biến đổi sâu sắc về chính trị, kinh tế, công nghệ và quản trị toàn cầu.

Giá trị trường tồn của tư tưởng Hồ Chí Minh và Fidel Castro trong quan hệ hữu nghị đặc biệt Việt Nam-Cuba

Quan hệ Việt Nam-Cuba là minh chứng tiêu biểu nhất cho khả năng chuyển hóa các giá trị tư tưởng của Hồ Chí Minh và Fidel Castro thành sức mạnh chính trị, tinh thần và hợp tác giữa hai dân tộc, thể hiện rõ qua các giá trị cơ bản sau:

Thứ nhất, sự thống nhất về hệ giá trị cách mạng đã tạo nên nền tảng bền vững của quan hệ Việt Nam-Cuba. Trong lịch sử quan hệ quốc tế, phần lớn quan hệ song phương được hình thành trên cơ sở lợi ích địa - chính trị, địa - kinh tế hoặc yêu cầu cân bằng quyền lực. Những quan hệ đó thường biến đổi khi môi trường chiến lược thay đổi. Tuy nhiên, quan hệ Việt Nam-Cuba được hình thành trước hết từ sự đồng điệu về lý tưởng, niềm tin và hệ giá trị mà Chủ tịch Hồ Chí Minh và Lãnh tụ Fidel Castro cùng theo đuổi.

Điểm gặp gỡ đầu tiên là nhận thức thống nhất về vai trò quyết định của độc lập dân tộc. Hồ Chí Minh khẳng định “độc lập”, “tự chủ” là chân lý của thời đại giải phóng dân tộc. Từ thực tiễn Cuba, Fidel Castro nhiều lần nhấn mạnh chủ quyền quốc gia và quyền tự quyết là điều kiện tiên quyết để bảo vệ phẩm giá dân tộc và xây dựng một xã hội công bằng.

Điểm gặp gỡ thứ hai là quan niệm thống nhất về mối quan hệ giữa độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội. Đối với cả Hồ Chí Minh và Fidel Castro, độc lập không phải mục tiêu cuối cùng mà là tiền đề để xây dựng một xã hội phát triển vì con người. Chính vì vậy, ngay cả khi môi trường quốc tế có nhiều thay đổi, cả Việt Nam và Cuba đều lựa chọn đổi mới, cập nhật hóa mô hình phát triển nhưng vẫn kiên định mục tiêu độc lập dân tộc và định hướng xã hội chủ nghĩa. Đây là sự kế thừa sáng tạo tư tưởng của hai nhà lãnh đạo trong điều kiện mới.

Điểm gặp gỡ thứ ba là niềm tin vào sức mạnh của nhân dân. Cả hai nhà Lãnh đạo đều tin tưởng vào sức mạnh vô địch của nhân dân, coi nhân dân là chủ thể, động lực, mục đích của Cách mạng. Những quan điểm này tiếp tục được Đảng, Nhà nước và Chính phủ hai nước kế thừa trong mỗi chính sách, mỗi bước đi của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc tại mỗi nước trong giai đoạn hiện nay.

Điểm gặp gỡ thứ tư là quan niệm về sức mạnh của đoàn kết quốc tế. Chủ tịch Hồ Chí Minh coi đoàn kết quốc tế là một trong những nhân tố quyết định thắng lợi của cách mạng Việt Nam. Fidel Castro phát triển tư tưởng ấy thành chính sách đối ngoại nhất quán của Cuba, thể hiện sinh động qua sự ủng hộ đối với các dân tộc đang đấu tranh vì độc lập, đặc biệt là Việt Nam. Chính trên nền tảng đó, quan hệ Việt Nam-Cuba vượt lên trên khuôn khổ của một mối quan hệ giữa hai quốc gia để trở thành biểu tượng của chủ nghĩa quốc tế trong sáng.

Thứ hai, từ tình đoàn kết cách mạng đến mô hình quan hệ đặc biệt giữa hai quốc gia. Điểm đặc sắc của quan hệ Việt Nam-Cuba là sự phát triển liên tục của nền tảng tư tưởng trong những điều kiện lịch sử khác nhau. Trong giai đoạn đấu tranh giải phóng dân tộc, tình đoàn kết được thể hiện bằng sự ủng hộ chính trị, ngoại giao và tinh thần mạnh mẽ của Cuba đối với Việt Nam. Câu nói nổi tiếng của Fidel Castro: “Vì Việt Nam, Cuba sẵn sàng hiến dâng cả máu của mình”[5] không chỉ là biểu tượng của tình hữu nghị mà còn phản ánh quan niệm của ông về trách nhiệm quốc tế của những dân tộc cùng đấu tranh vì độc lập.

Chuyến thăm vùng mới giải phóng tỉnh Quảng Trị tháng 9/1973 là minh chứng tiêu biểu cho sự thống nhất giữa tư tưởng và hành động. Sự kiện đó vượt lên trên ý nghĩa ngoại giao thông thường để trở thành biểu tượng của lòng tin chiến lược, của sự chia sẻ lý tưởng và số phận giữa hai dân tộc.

Từ sau Chiến tranh lạnh, quan hệ Việt Nam-Cuba bước sang một giai đoạn phát triển mới, với trọng tâm là đoàn kết đặc biệt, “cùng hợp tác, cùng phát triển”[6]. Sự thay đổi về nội dung hợp tác không làm thay đổi bản chất của quan hệ mà ngược lại, nó cho thấy sức sống của hệ giá trị Hồ Chí Minh - Fidel Castro khi được vận dụng sáng tạo trong bối cảnh mới. Việc hai nước duy trì thúc đẩy hợp tác trong nông nghiệp, y tế, công nghệ sinh học, dược phẩm, giáo dục và đào tạo chính là sự phát triển tự nhiên của quan hệ hữu nghị đặc biệt trên nền tảng lợi ích cùng phát triển.

Ý nghĩa thời đại của tư tưởng Hồ Chí Minh và Fidel Castro đối với việc củng cố quan hệ hữu nghị đặc biệt Việt Nam-Cuba trong giai đoạn mới

Bước vào thập niên thứ ba của thế kỷ XXI, cả Việt Nam và Cuba đều đứng trước yêu cầu bảo vệ vững chắc hòa bình, độc lập, chủ quyền và nền tự chủ quốc gia, đồng thời đều cần đổi mới mô hình tăng trưởng, đẩy mạnh chuyển đổi số, phát triển kinh tế tri thức và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Những yêu cầu mới đó đặt ra đòi hỏi khách quan phải tiếp tục vận dụng và phát triển sáng tạo tư tưởng Hồ Chí Minh và tư tưởng Fidel Castro trong thực tiễn mỗi nước.

Đối với Việt Nam, đó là sự kiên định mục tiêu độc lập dân tộc gắn với chủ nghĩa xã hội, đồng thời xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ đi đôi với hội nhập quốc tế sâu rộng. Đối với Cuba, đó là quá trình cập nhật và chuyển đổi mô hình phát triển kinh tế - xã hội nhằm phát huy nội lực, nâng cao hiệu quả quản trị và mở rộng hợp tác quốc tế trên cơ sở giữ vững độc lập, chủ quyền và định hướng xã hội chủ nghĩa.

Trong bối cảnh trật tự thế giới đang chuyển sang xu hướng đa cực, đa trung tâm, quan hệ Việt Nam-Cuba tiếp tục khẳng định một giá trị có ý nghĩa phương pháp luận sâu sắc: sự phát triển bền vững của một quốc gia không chỉ phụ thuộc vào nguồn lực vật chất mà còn phụ thuộc vào bản lĩnh chính trị, bản sắc dân tộc, khả năng tự chủ chiến lược và sức mạnh của những giá trị tinh thần mà quốc gia đó kiên trì theo đuổi. Đó cũng chính là giá trị trường tồn của di sản Hồ Chí Minh và Fidel Castro đối với quan hệ hữu nghị đặc biệt Việt Nam - Cuba trong hiện tại và tương lai.

Trong bối cảnh mới, việc phát huy giá trị tư tưởng Hồ Chí Minh và Fidel Castro cần được đặt trong tổng thể chiến lược phát triển quan hệ Việt Nam-Cuba theo hướng thực chất, hiệu quả và bền vững. Hai bên cần tiếp tục củng cố nền tảng chính trị-tư tưởng của quan hệ hai nước thông qua tăng cường trao đổi lý luận và thực tiễn giữa hai Đảng, hai nước trong bảo vệ và phát triển đất nước, xây dựng Chủ nghĩa xã hội ở mỗi nước, đẩy mạnh nghiên cứu, tuyên truyền về di sản tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh và Lãnh tụ Fidel Castro, nhất là đối với thế hệ trẻ.

Quan hệ hữu nghị đặc biệt Việt Nam - Cuba là một hiện tượng độc đáo trong lịch sử quan hệ quốc tế hiện đại. Sự bền vững của mối quan hệ này không chỉ được lý giải bằng những yếu tố lịch sử hay lợi ích chiến lược, mà trước hết bắt nguồn từ nền tảng tư tưởng và những giá trị nhân văn cao đẹp mà Chủ tịch Hồ Chí Minh và Lãnh tụ Fidel Castro đã xác lập.

Từ góc độ lý luận và thực tiễn, tư tưởng Hồ Chí Minh và tư tưởng Fidel Castro đã hình thành một hệ giá trị có tính phổ quát, bao gồm: Độc lập dân tộc gắn với chủ nghĩa xã hội; lấy nhân dân làm trung tâm của sự nghiệp cách mạng; kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại; phát huy chủ nghĩa quốc tế trong sáng; kiên trì nguyên tắc độc lập, tự chủ đi đôi với hợp tác bình đẳng và cùng có lợi. Những giá trị đó không chỉ làm nên thắng lợi của cách mạng Việt Nam và Cuba trong thế kỷ XX mà còn tiếp tục là nền tảng định hướng cho công cuộc đổi mới, cập nhật mô hình phát triển và hội nhập quốc tế của hai nước trong thế kỷ XXI.

Trong bối cảnh thế giới đang chuyển dịch theo xu hướng đa cực, đa trung tâm và đối mặt với nhiều thách thức toàn cầu, quan hệ Việt Nam-Cuba càng khẳng định ý nghĩa như một mô hình hợp tác dựa trên lòng tin chính trị, tình đoàn kết thủy chung, tôn trọng lẫn nhau và cùng hướng tới những giá trị tiến bộ. Đó không chỉ là di sản vô giá của quá khứ mà còn là nguồn lực tinh thần và chính trị quan trọng để hai dân tộc tiếp tục đồng hành trong sự nghiệp xây dựng đất nước phồn vinh, hạnh phúc và đóng góp tích cực vào hòa bình, hợp tác và phát triển bền vững của khu vực và thế giới.

Hồ Chí Minh: Lời kêu gọi chống Mỹ, cứu nước (17/7/1966), trong Hồ Chí Minh Toàn tập, Nhà Xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật.
Hồ Chí Minh: Đường Kách mệnh, Hồ Chí Minh Toàn tập, Nhà Xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật.
Hồ Chí Minh: Đường Kách mệnh; Báo cáo chính trị tại Đại hội II của Đảng.
Fidel Castro Ruz: History Will Absolve Me (1953).
Lý Văn Sáu, “Vì Việt Nam, chúng ta sẵn sàng hiến dâng đến cả máu của mình”, Fidel Castro và Việt Nam, Nhiều tác giả, Nhà Xuất bản Thế giới, 2020.
Tuyên bố chung Việt Nam - Cuba nhân chuyến thăm cấp Nhà nước đến Việt Nam của Bí thư thứ Nhất, Chủ tịch nước Cuba Miguel Diaz-Canel, công bố ngày 3/9/2025.