Giải 'bài toán ngược' thoát bẫy thu nhập trung bình

Tác giả: TS Trần Du Lịch / NXB Tổng hợp TP.HCM

Ký ức niềm tin & khát vọng - Hành trình nhận thức về mô hình phát triển kinh tế Việt Nam

Cuốn sách tập trung quá trình hình thành và vận động của tư duy phát triển kinh tế Việt Nam, từ những trải nghiệm và ký ức của tác giả đến những suy ngẫm về hiện tại và định hướng tương lai.

Giải 'bài toán ngược' thoát bẫy thu nhập trung bình

Muốn trở thành nước phát triển, Việt Nam cần đặt mục tiêu tăng trưởng cao, liên tục trong vài thập niên để thúc đẩy cải cách thể chế và huy động nguồn lực.

Nhận thức của tôi về mô hình phát triển kinh tế Việt Nam theo đường lối Đổi mới từ năm 1986, thể hiện qua các công trình nghiên cứu cấp Nhà nước, cấp thành phố; các tham luận tại các cuộc hội thảo khoa học; những kiến nghị về chính sách, giải pháp phát triển kinh tế trong các giai đoạn khác nhau; các ý kiến phát biểu ở diễn đàn Quốc hội; trả lời phỏng vấn của báo chí... đều nhất quán theo nhận thức về mô hình phát triển kinh tế Việt Nam, bao gồm các chính sách kinh tế và nội hàm cải cách thể chế.

Trong mục này, tôi ghi lại những câu chuyện đã đi vào ký ức của tôi qua nhiều thời điểm khác nhau, nhưng vẫn tựu trung vào các vấn đề liên quan đến nhận thức về mô hình phát triển kinh tế Việt Nam.

Muốn thoát khỏi “bẫy thu nhập trung bình” phải đưa mục tiêu tăng trưởng kinh tế cao, liên tục trong vài thập niên thành “bài toán ngược” để giải.

Câu chuyện bắt đầu vào đầu năm 2011, khi trao đổi về chiến lược phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2011 - 2020, thông qua Đại hội Đảng lần thứ XI, đặt mục tiêu tăng GDP bình quân hằng năm 7,5 - 8% với một số chuyên gia về kinh tế phát triển, đã xảy ra cuộc tranh luận về tính khả thi của mục tiêu tăng trưởng kinh tế đề ra cho giai đoạn 10 năm 2011 - 2020.

Vì năm 2011 là năm kinh tế Việt Nam rơi vào tình trạng vô cùng khó khăn về kinh tế vĩ mô như lạm phát, nợ xấu của ngân hàng thương mại, tỷ giá biến động, thị trường bất động sản “đóng băng", thị trường chứng khoán lao dốc..., nên một số chuyên gia cho rằng nên ưu tiên ổn định kinh tế vĩ mô, thay vì đặt mục tiêu tăng trưởng cao.

Sau cuộc trao đổi đó, tôi tìm hiểu về quá trình công nghiệp hóa của một số quốc gia thành công, nguyên nhân họ đạt những kỳ tích.

Ví dụ như Nhật Bản - kỳ tích kinh tế sau thế chiến thứ II, tốc độ tăng trưởng kinh tế thực bình quân 9,6% suốt 23 năm, từ 1950 - 1973 (năm khủng hoảng dầu mỏ, kinh tế tăng trưởng chỉ còn 3 - 4%/năm).

Hàn Quốc - kỳ tích sông Hàn - tốc độ tăng trưởng kinh tế bình quân 7,5 - 8,5%/năm liên tục trong 35 năm, từ 1962 - 1997 (năm khủng hoảng tài chính châu Á, tăng trưởng chậm lại còn 3 - 4%/năm).

Trung Quốc cải cách và mở cửa, đạt tốc độ tăng trưởng kinh tế cao bình quân 9,5 10,1%/năm trong hơn 35 năm, từ 1978 đến 2015.

Theo tác giả cuốn sách, muốn thoát khỏi bẫy thu nhập trung bình phải đưa mục tiêu tăng trưởng kinh tế cao, liên tục trong vài thập niên thành “bài toán ngược” để giải. Ảnh minh họa.

Từ đó tôi ủng hộ quan điểm lấy mục tiêu tăng trưởng cao và liên tục trong vài thập niên, như “một bài toán ngược” để xây dựng chính sách huy động nguồn lực, cải cách thể chế, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia...

Nhìn ra thế giới từ sau thế chiến thứ hai đến nay, với hàng trăm quốc gia thuộc “thế giới thứ ba” tiến hành công nghiệp hóa, số quốc gia vượt được “bẫy thu nhập trung bình" để trở thành nước công nghiệp, kiểu như “bốn con rồng châu Á, có lẽ không nhiều.

Điều đó có nghĩa muốn thành công trong sự nghiệp công nghiệp hóa đất nước từ một nước nông nghiệp lạc hậu, là thách thức to lớn đối với mọi dân tộc, trên thực tế không phải quốc gia nào cũng đạt được, mà nhân tố quyết định là năng lực quản trị đất nước vượt trội của quốc gia đó, biến khát vọng phát triển của dân tộc mình thành chính sách phát triển; hay nói cách khác là vai trò quyết định của Nhà nước, chứ không phải sự ưu đãi của tài nguyên thiên nhiên.

Việt Nam muốn chen qua được "hành lang hẹp" để trở thành quốc gia phát triển, phải giải "bài toán ngược", lấy mục tiêu tăng trưởng kinh tế cao, ổn định trong vài thập niên, để qua đó xây dựng chính sách huy động nội lực, tận dụng được lợi thế của thời đại để giải "bài toán ngược".

Muốn GDP tăng gấp đôi sau 10 năm, tốc độ tăng trưởng GDP trung bình hàng năm phải khoảng 7.2%; nếu muốn tăng gấp đôi sau 5 năm, tốc độ tăng trung bình hàng năm phải vào khoảng 12,5%/ năm.

Nếu kinh tế không tăng trưởng được như vậy, thì khó có thể thoát "bẫy thu nhập trung bình", khi hết thời kỳ dân số vàng và sẽ rơi vào tình trạng "chưa giàu đã già"...

Một trong những đặc điểm của những nước công nghiệp mới (Nics) là tạo lập được thể chế kinh tế bảo đảm cho nền kinh tế đạt được tốc độ tăng trường kinh tế cao trong một thời gian dài độ vài ba chục năm.

Mỗi quốc gia đều có cách phát triển riêng của mình nhưng, có hai điểm chung nhất là xây dựng nguồn nhân lực sáng tạo, chất lượng cao và Nhà nước thực hiện vai trò "bà đỡ" của thị trường đúng nghĩa của nó.