Chàng trai Cơ Tu dựng sinh kế từ dược liệu quê hương

Tại xã Tây Giang, TP. Đà Nẵng, Ríah Cường đang cùng các thành viên HTX Nông - dược Trường Sơn Xanh tìm cách nâng giá trị những loại cây dược liệu vốn gắn với đời sống người dân vùng núi.

Trở về quê, khởi nghiệp từ cây thuốc bản địa

Sinh năm 1991, Cường từng theo học ngành Công nghệ thông tin. Những năm học đại học giúp anh tiếp cận kiến thức khoa học kỹ thuật và nhiều mô hình kinh tế khác nhau.

Ríah Cường chọn dược liệu bản địa làm hướng khởi nghiệp, từng bước xây dựng HTX và liên kết người dân phát triển vùng nguyên liệu.

Sau khi trở về quê, năm 2015, Cường bắt đầu làm kinh tế bằng việc đào ao nuôi cá. Trong quá trình tìm hướng phát triển, anh nhận thấy đẳng sâm có nhu cầu thị trường khá lớn nên quyết định đầu tư trồng gần 1ha.

Quá trình trực tiếp trồng và chăm sóc đẳng sâm giúp Ríah Cường nhận ra lợi thế lớn của quê hương nằm ở nguồn dược liệu bản địa. Tuy nhiên, nếu chỉ dừng ở trồng và bán nguyên liệu thô, giá trị mang lại cho người dân vẫn còn hạn chế.

Bước ngoặt đến khi anh tiếp cận dự án Trường Sơn Xanh do USAID tài trợ. Thông qua dự án, Cường được tập huấn về phát triển kinh tế dựa vào tài nguyên bản địa, cách tổ chức sản xuất và xây dựng mô hình phù hợp với điều kiện vùng núi.

Những kiến thức đó giúp Cường thay đổi cách nghĩ về khởi nghiệp. Anh nhận ra muốn nâng giá trị dược liệu quê nhà thì không thể làm một mình. Người dân cần liên kết để hình thành vùng nguyên liệu, cùng kiểm soát chất lượng và từng bước chế biến thành sản phẩm.

Với suy nghĩ đó, Ríah Cường cùng 11 thành viên người Cơ Tu thành lập HTX Nông - dược Trường Sơn Xanh. Sau quá trình hoạt động, HTX kết nạp thêm một số thành viên người Kinh, qua đó bổ sung nguồn lực tài chính và kinh nghiệm sản xuất, kinh doanh. Từ chỗ trực tiếp trồng đẳng sâm, anh từng bước chuyển sang tổ chức sản xuất, kết nối các hộ dân và tìm đầu ra cho dược liệu địa phương.

Liên kết hàng chục hộ dân, dựng vùng nguyên liệu

Từ đó, HTX từng bước mở rộng liên kết, đưa thêm các hộ dân vào cùng phát triển vùng nguyên liệu. Hiện HTX Nông - dược Trường Sơn Xanh liên kết với hơn 20 hộ dân tại xã Tây Giang, hình thành vùng nguyên liệu khoảng 20ha đẳng sâm và 20ha ba kích. 

Quy mô này giúp HTX tiến gần hơn đến việc tổ chức sản xuất theo chuỗi. Nhất là khi thị trường không chỉ đòi hỏi chất lượng mà còn yêu cầu nguồn cung ổn định trong thời gian dài.

Ríah Cường cho biết, một trong những câu hỏi khiến HTX trăn trở nhất khi làm việc với đối tác là khả năng cung ứng. “Điều mà chúng tôi băn khoăn nhất là khi đối tác hỏi mỗi tháng có thể cung ứng bao nhiêu và liên tục trong bao lâu. Với vùng trồng phân tán như hiện nay, chúng tôi rất khó cam kết một cách dứt khoát và rõ ràng”, anh nói.

Để giải bài toán này, HTX đang tập trung đưa các hộ dân vào cùng một chuỗi sản xuất, qua đó chủ động hơn về sản lượng, chất lượng và thời điểm thu hoạch. Từ vùng nguyên liệu liên kết, HTX phát triển nhiều sản phẩm như cao đẳng sâm, mứt đẳng sâm, rượu đẳng sâm, đẳng sâm sấy dẻo, ba kích, nấm lim, thất diệp nhất chi hoa và các sản phẩm dược liệu đóng gói.

Năm 2022, sản phẩm sâm hầm gà của HTX được công nhận là dự án khởi nghiệp sáng tạo cấp tỉnh và từng bước tiếp cận thị trường tại một số thành phố lớn. HTX cũng có nhiều sản phẩm đạt OCOP, trong đó cao đẳng sâm đạt OCOP 3 sao năm 2023, đẳng sâm sấy dẻo đạt OCOP 3 sao năm 2024.

Với Ríah Cường, những kết quả này là bước đệm để dược liệu địa phương tiếp cận thị trường rộng hơn, thay vì chỉ dừng ở nguyên liệu thô. “Chúng tôi chọn hướng đi làm chủ vùng nguyên liệu, lấy đó làm nền tảng phát triển lâu dài”, anh chia sẻ.

Không chỉ tạo nguồn nguyên liệu cho HTX, mô hình liên kết còn mở thêm đầu ra cho các hộ dân tham gia chuỗi. Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào thương lái và biến động giá từng thời điểm, người trồng có thêm cơ hội gắn sản xuất với một chuỗi tiêu thụ cụ thể.

Đây là hướng đi Cường theo đuổi từ những ngày đầu khởi nghiệp: phát triển kinh tế dựa trên lợi thế quê hương, đồng thời tạo thêm sinh kế và cơ hội nâng thu nhập cho người dân địa phương. Để người trồng dược liệu hưởng lợi nhiều hơn, anh xác định HTX không thể chỉ dừng ở việc xây dựng vùng nguyên liệu mà phải nâng giá trị sản phẩm và mở rộng đầu ra.

Không chỉ làm OCOP, phải tìm đường vào thị trường

Có vùng nguyên liệu và sản phẩm mới chỉ là bước đầu, bởi để dược liệu tạo ra giá trị cao hơn, HTX phải giải được bài toán chế biến và thị trường. Theo Ríah Cường, nhiều sản phẩm của HTX hiện vẫn ở dạng chế biến đơn giản như cao, ngâm mật, trà hoặc sấy khô. Các sản phẩm này có đầu ra qua những kênh truyền thống nhưng giá trị kinh tế chưa cao.

Ríah Cường cùng HTX Nông - dược Trường Sơn Xanh đưa các sản phẩm dược liệu ra thị trường, hướng đến nâng giá trị cây thuốc bản địa và mở rộng đầu ra.

Vì vậy, chế biến sâu được xác định là hướng đi cần thiết. Tuy nhiên, đây cũng là khâu đòi hỏi vốn lớn và nhân lực chuyên môn, trong khi điều kiện của một HTX vùng cao còn hạn chế.

“Bất kỳ đơn vị sản xuất dược liệu nào cũng quan tâm đến việc sản xuất các sản phẩm chế biến sâu bởi đây là quy trình tất yếu để nâng cao giá trị sản phẩm. Nhưng ở vùng cao, chúng tôi gặp rất nhiều khó khăn, đặc biệt là vốn”, Cường nói.

Theo anh, nếu thuê đơn vị bên ngoài gia công, các khoản chi cho kiểm nghiệm, vận chuyển, đóng gói và phát triển thị trường có thể khiến lợi nhuận giảm mạnh. Trong khi đó, nếu chưa xác định rõ nhu cầu, việc đầu tư một sản phẩm mới cũng tiềm ẩn nguy cơ khó thu hồi vốn.

Để chủ động hơn, HTX đã đầu tư hơn 2 tỷ đồng cho dây chuyền chế biến và trang thiết bị sản xuất. Tuy nhiên, máy móc mới chỉ giải quyết một phần bài toán. Một số sản phẩm chưa được thị trường đón nhận như kỳ vọng do cách sử dụng chưa thật sự thuận tiện với người tiêu dùng.

Bởi vậy, Cường cho rằng HTX phải tiếp tục cải tiến sản phẩm, bao bì và cách tiếp cận khách hàng. Cùng với đó là mở rộng kết nối với hệ thống phân phối, siêu thị và các đối tác có khả năng tiêu thụ ổn định.

“Làm OCOP thì làm được, nhưng bán ra thị trường lại rất khó. Chúng tôi đang thiếu nhân sự chuyên môn, thiếu nguồn lực cho marketing và thương mại”, anh nói.

Không chỉ thiếu vốn, bài toán nhân lực cũng đặt ra nhiều trở ngại. Các hộ trồng dược liệu chủ yếu có quy mô nhỏ, nguồn lực tài chính hạn chế. Trong khi đó, để phát triển chế biến sâu, HTX cần thêm người am hiểu công nghệ, quản trị, thương mại và phát triển sản phẩm.

“Nếu muốn xây dựng nhà máy chế biến hay trung tâm nghiên cứu dược liệu tại địa phương, việc thu hút nhân tài về vùng cao chắc chắn sẽ là một thách thức”, Ríah Cường chia sẻ.

Dẫu còn nhiều khó khăn, từ gần 1ha đẳng sâm ban đầu, Cường cùng các thành viên đã xây dựng được HTX có vùng nguyên liệu hàng chục hecta, liên kết hơn 20 hộ dân và phát triển nhiều sản phẩm từ cây thuốc bản địa.

Giá trị của mô hình không chỉ nằm ở việc một thanh niên Cơ Tu tìm được hướng làm kinh tế cho mình. Quan trọng hơn, Ríah Cường đang từng bước đưa lợi thế dược liệu của quê hương vào sản xuất hàng hóa, tạo thêm việc làm và sinh kế cho người dân cùng tham gia.

Con đường phía trước vẫn còn nhiều bài toán về vốn, nhân lực và thị trường. Nhưng hành trình của HTX Nông - dược Trường Sơn Xanh cho thấy người trẻ có thể bắt đầu khởi nghiệp ngay từ lợi thế của quê hương, kết hợp kiến thức mới với tài nguyên bản địa để cùng cộng đồng tạo ra sản phẩm và sinh kế bền vững.