Giải mã ADN Sài Gòn – TPHCM – Phần 2: Hiểu sâu logic nội tại để xây dựng mô hình phát triển

Bitexco Financial Tower cao 262m gồm 68 tầng được xem là biểu tượng mở đầu cho giai đoạn đô thị hóa theo chiều cao của TPHCM. Ảnh: Lê Vũ

Trên thế giới, có những thành phố được nhớ đến qua các công trình kiến trúc độc đáo. Có những thành phố được nhận diện bằng đường chân trời của những tòa nhà chọc trời. Nhưng cũng có những thành phố, càng sống trong nó lâu, càng thấy rằng điều làm nên bản sắc của chúng không nằm ở hình khối vật chất, mà ở một thứ vô hình hơn, sâu hơn, bền hơn: các “mã gốc” chi phối cách thành phố vận động, cách con người cư xử với nhau, cách kinh tế sinh sôi, cách xã hội hấp thụ biến động và tự tái tạo mình. Sài Gòn - TPHCM là một thành phố như thế.

Điều quan trọng nhất của việc giải mã ADN đô thị không phải để mô tả hay tán dương, mà để rút ra các hàm ý chính sách. TPHCM không cần trở thành bản sao của Singapore, Seoul hay Thượng Hải. Điều thành phố cần là hiểu sâu hơn logic nội tại của mình để xây dựng một mô hình phát triển mới từ chính những mã gốc đó. Muốn vậy, phải có ít nhất ba chuyển dịch lớn.

Thứ nhất, thành phố phải chuyển từ tư duy quản lý theo mảng sang tư duy kiến tạo hệ sinh thái đô thị. Một đô thị có ADN mở, dung hợp, năng động sẽ không thể được quản theo kiểu chia cắt từng ngành rồi ghép cơ học lại với nhau. Hạ tầng, kinh tế, văn hóa, công nghệ, nhà ở, không gian công cộng, giáo dục và môi trường phải được nhìn như các lớp tương tác trong một hệ thống.

Thứ hai, TPHCM phải chuyển từ phát triển bằng mở rộng vật lý sang phát triển bằng tổ chức lại không gian và dòng chảy. Thành phố không thể mãi lớn lên theo chiều ngang. Tương lai của nó nằm ở khả năng khai thác không gian đa chiều: mặt đất, sông nước, biển, lòng đất, không gian số, không gian văn hóa. Nhưng để làm được điều đó, phải có một tư duy quy hoạch và quản trị mới - tư duy của một siêu đô thị hậu công nghiệp, chứ không phải của một thành phố công nghiệp mở rộng.

Thứ ba, văn hóa và chất lượng sống phải được đưa vào trung tâm của mô hình phát triển mới. Không thể nói đến cạnh tranh toàn cầu nếu đô thị không đáng sống. Không thể nói đến sáng tạo nếu các không gian giao thoa bị phá vỡ. Không thể nói đến bản sắc nếu ký ức đô thị bị xóa trắng. Một thành phố mạnh không chỉ vì GDP cao, mà vì nó có khả năng tạo ra sự gắn bó.

TPHCM cần phát triển bằng chính ADN của mình. Sài Gòn - TPHCM là một đô thị đặc biệt không chỉ vì quy mô, mà vì cấu trúc sâu bên trong của nó. Tính mở, tính thực dụng năng động, tinh thần dung hợp, văn hóa thị dân và năng lực tự tái tạo đã kết hợp với nhau để tạo nên một thành phố vừa khó nắm bắt, vừa giàu sức sống, vừa nhiều khác biệt, vừa đầy tiềm năng.

Nhưng chính vì đặc biệt, thành phố này càng không thể được phát triển bằng những công thức vay mượn đơn giản. Nó cần một chiến lược đủ sâu để hiểu mình, đủ tỉnh táo để biết điều gì cần giữ, điều gì cần thay và đủ táo bạo để chuyển hóa bản sắc thành động lực phát triển.

Nói ngắn gọn, TPHCM không nên đánh đổi ADN của mình để phát triển. Thành phố phải phát triển bằng chính ADN đó: lấy tính mở để hội nhập, lấy tính năng động để đổi mới, lấy tinh thần dung hợp để sáng tạo, lấy văn hóa thị dân để giữ phần hồn và lấy năng lực tự tái tạo để đi qua những biến động lớn hơn trong tương lai.

Khi hiểu được điều này, ta sẽ thấy: đi tìm ADN Sài Gòn - TPHCM không phải để hoài niệm về một thành phố đã qua hay cố gắng giải mã tương lai một thành phố vừa mới sáp nhập hành chính. Đó là để tìm ra nền tảng sâu nhất cho một tầm nhìn phát triển mới, nơi thành phố không chỉ lớn hơn, giàu hơn, hiện đại hơn, mà còn là chính nó hơn.

(*) Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQG TPHCM