Giải mã bức tượng 'nhạy cảm' của Phật giáo Tây Tạng bị hiểu lầm nhiều thế kỷ

Bạn tưởng tượng xem, đang thong thả dạo bước trong một bảo tàng hay ngôi chùa Tây Tạng cổ kính, bỗng nhiên đứng trước một bức tượng Phật đang... ôm một người phụ nữ trong tư thế cực kỳ thân mật. Phản ứng đầu tiên của bạn là gì, trợn mắt, đỏ mặt, hay lẩm bẩm rằng Đức Phật dạy ngũ giới mà sao các thầy xưa lại tôn vinh tình dục?

Tin tôi đi, bạn không phải người đầu tiên bối rối đâu. Hàng trăm năm trước, các nhà thám hiểm phương Tây khi lần đầu đặt chân lên vùng đất Tây Tạng huyền bí cũng sốc y hệt. Có người còn vội vàng kết luận đây là minh chứng cho một tôn giáo sa đọa.

Nhưng cũng giống như nhiều thứ trên đời này, vẻ bề ngoài thường đánh lừa chúng ta. Đằng sau hình ảnh tưởng như “18+” ấy lại là một trong những biểu tượng tâm linh cao quý và sâu sắc nhất của Phật giáo Kim Cương thừa.

Hình Yab-Yum (Cha-Mẹ) là một trong những biểu tượng tâm linh cao quý và sâu sắc nhất của Phật giáo Kim Cương thừa.

Ý nghĩa hình tượng Cha và Mẹ trong bức tượng

Trong tiếng Tây Tạng, người ta gọi hình ảnh này là Yab-Yum, nghĩa là Cha-Mẹ. Các bậc thầy Kim Cương thừa đã mượn hình ảnh gần gũi nhất của cuộc sống để nói về hai khái niệm cao siêu nhất trên hành trình tu tập: Trí tuệ và lòng từ bi.

Người cha (Yab) đại diện cho phương tiện thiện xảo và lòng từ bi. Nói nôm na, đây là năng lượng “làm”, là cánh tay hành động. Hãy tưởng tượng một người cứu hộ không quản ngại lao ra biển động để vớt người đuối nước - đó là năng lượng Yab.

Người mẹ (Yum) lại là hiện thân của trí tuệ siêu việt, khả năng thấy rõ bản chất thật của vạn vật. Cũng người cứu hộ ấy, nếu biết phân biệt đâu là dòng xoáy nguy hiểm, đâu là vùng nước an toàn để bơi ra, đó là nhờ trí tuệ Yum.

Nghe có vẻ cao siêu? Nhưng thử nghĩ mà xem, trong cuộc sống thường ngày, chúng ta chứng kiến biết bao hệ lụy khi hai điều này mất cân bằng. Một người mẹ thương con đến mức đáp ứng mọi đòi hỏi, vô tình nuôi dạy một đứa trẻ hư hỏng - đó là từ bi mù quáng vì thiếu trí tuệ. Một vị lãnh đạo tài giỏi, hiểu rõ mọi chiến lược nhưng lạnh lùng, vô cảm với nhân viên - đó là trí tuệ khô cằn vì thiếu từ bi.

Giác ngộ, theo cách hiểu của Phật giáo, chính là khoảnh khắc hai dòng năng lượng này hòa quyện, khi bạn vừa đủ thông minh để hiểu vấn đề, vừa đủ yêu thương để hành động đúng đắn.

Điều ẩn sau những hình ảnh nóng bỏng nhất Tây Tạng

Trong nghệ thuật Kim Cương thừa, có những “cặp đôi vàng” thường xuyên xuất hiện dưới dạng Yab-Yum. Nổi tiếng nhất có lẽ là Chakrasamvara - vị Bổn tôn thân xanh đen, đang ôm phối ngẫu Vajravārāhī - nữ thần có... đầu lợn rừng.

Nghe có vẻ kỳ dị, nhưng đây là cách các nghệ nhân xưa “mã hóa” thông điệp. Đầu lợn rừng tượng trưng cho trí tuệ phá vỡ vô minh, giống như loài vật này dùng mũi khỏe đào bới tìm củ dưới lòng đất.

Hay hình ảnh Hevajra ôm nữ thần Nairātmyā cũng là một biểu tượng Yab-Yum quan trọng. Điều đặc biệt là những vị Bổn tôn này không phải là các đấng tối cao để người ta cầu xin phù hộ. Họ là những “hình tướng thiền định”, mỗi chi tiết trên cơ thể, mỗi món trang sức, mỗi tư thế đều là một “nút bấm” tâm linh giúp hành giả kích hoạt những phẩm tính giác ngộ trong chính mình.

Các bậc thầy Kim Cương thừa đã mượn hình ảnh gần gũi nhất của cuộc sống để nói về hai khái niệm cao siêu nhất trên hành trình tu tập: Trí tuệ và lòng từ bi.

Khi hành giả ngồi thiền và quán tưởng hình ảnh Chakrasamvara đang hòa quyện với Vajravārāhī, họ không mơ mộng về một chuyện tình lãng mạn nào cả. Họ đang tập trung suy niệm về sự hợp nhất giữa trí tuệ và từ bi trong dòng tâm thức của chính mình. Giống như bạn treo ảnh người mẫu để có động lực tập gym, các hành giả treo tranh Yab-Yum để nhắc mỗi ngày về đích đến cần đạt tới.

Ở những giai đoạn tu tập cao nhất, người ta kể rằng hành giả có thể trải nghiệm một trạng thái gọi là “đại lạc”. Đây là một niềm an lạc sâu thẳm phát sinh khi tâm trực tiếp chạm vào bản chất rỗng rang của vạn vật. Các bậc thầy gọi đó là “hỷ lạc trong tính Không” - một trạng thái mà trí tuệ và từ bi đã thực sự hòa quyện đến mức không thể phân biệt đâu là đâu.

Bài học từ những điều dễ hiểu lầm nhất

Câu chuyện về Yab-Yum khiến tôi nhớ đến những lần người ngoài nhìn vào văn hóa Việt và hiểu sai. Có người Tây hỏi tôi: “Sao người Việt thích ăn thịt chó và đốt vàng mã ghê vậy?”.

Phải mất một hồi tôi mới giải thích được rằng đó không phải sự dã man hay mê tín, mà là một phần văn hóa và tâm linh với những tầng ý nghĩa riêng. Yab-Yum cũng vậy. Nếu chỉ nhìn bằng con mắt thông thường, bằng lăng kính của một nền văn hóa khác, bạn sẽ thấy nó kỳ quặc, thậm chí phản cảm.

Nhưng khi hiểu được ngôn ngữ biểu tượng, bạn sẽ thấy thông điệp phía sau thật đẹp: Giác ngộ không phải là trốn lên núi ngồi thiền, mặt mày căng cứng như đá. Giác ngộ là khi trái tim bạn mềm mại và khối óc bạn sáng suốt đến mức mọi hành động đều tự nhiên trở nên hoàn hảo.

Nó là sự kết hợp giữa một bác sỹ vừa giỏi chuyên môn vừa thương yêu bệnh nhân, một giáo viên vừa nắm vững kiến thức vừa hết lòng vì học trò, một người lãnh đạo có chiến lược xuất sắc vừa quan tâm đến nhân viên.

Ngày nay, khi những bức ảnh Yab-Yum lan truyền trên mạng xã hội, không ít bạn trẻ Việt Nam vẫn bình luận với vẻ tò mò và hiểu lầm. Có lẽ đã đến lúc chúng ta nhìn lại cách mình tiếp cận những điều khác biệt. Thay vì vội vàng phán xét, hãy đặt câu hỏi: “Điều này có ý nghĩa gì với người khác?” và “Mình có thể học được gì từ đó?”.

Thông điệp của Yab-Yum cũng chính là thông điệp muôn đời của cuộc sống: Đừng đánh giá mọi thứ qua vẻ bề ngoài. Cũng như một cặp đôi đang ôm nhau có thể chỉ là người yêu, nhưng cũng có thể là biểu tượng cho hành trình vĩ đại nhất của con người - hành trình hợp nhất trí tuệ và trái tim để trở nên trọn vẹn hơn mỗi ngày.

Vậy nên, lần tới nếu bắt gặp hình ảnh tưởng chừng nhạy cảm này, bạn thử dừng lại một chút, nhìn sâu vào đôi mắt của vị Phật và nữ thần kia xem. Biết đâu, giữa những đường nét tưởng như gây hiểu lầm ấy, bạn lại tìm thấy một thông điệp bất ngờ dành cho chính mình.

Trí Nhân