Giải mã hiện tượng lạ xuất hiện trên bầu trời

Hình ảnh vệt sáng được người dân chia sẻ trên mạng xã hội đêm 1/11. Ảnh: NDCC

Sao băng và câu chuyện tốc độ

Khoảng 18h13 ngày 1/11, người dân tại nhiều tỉnh, thành phố như Hà Nội, Hưng Yên, Phú Thọ, Tuyên Quang, Hải Phòng, Quảng Ninh, Nghệ An, Hà Tĩnh bất ngờ nhìn thấy một vệt sáng màu trắng xanh kéo dài trên bầu trời. Hình ảnh được ghi lại từ camera hành trình trên cao tốc Hà Nội - Hải Phòng, camera an ninh của các hộ dân và điện thoại cá nhân nhanh chóng lan truyền trên mạng xã hội. Một số video cho thấy vệt sáng di chuyển khá chậm, tồn tại trong một khoảng thời gian trước khi vụt tắt.

Hiện tượng lập tức thu hút nhiều giả thuyết. Có người cho rằng đây là sao băng lớn, số khác đặt câu hỏi liệu một vệ tinh hoặc vật thể nhân tạo có đang rơi xuống khí quyển Trái Đất.

Trao đổi về hiện tượng này, ông Đặng Vũ Tuấn Sơn, Chủ tịch Hội Thiên văn và Vũ trụ học Việt Nam (VACA), nhận định nhiều khả năng đây là một sao băng lớn, còn gọi là cầu lửa (fireball). Sao băng hình thành khi các thiên thể nhỏ từ không gian lao vào khí quyển Trái Đất với vận tốc rất cao. Trong quá trình di chuyển, chúng tương tác với các phân tử khí, bị nung nóng và phát sáng, để lại vệt sáng trên bầu trời.

Thông thường, những sao băng có kích thước nhỏ chỉ lóe sáng trong khoảng 1-2 giây rồi biến mất. Tuy nhiên, với những vật thể lớn hơn, ánh sáng phát ra có thể mạnh hơn đáng kể, thời gian tồn tại của vệt sáng cũng kéo dài hơn. Những sao băng có độ sáng đặc biệt như vậy được giới thiên văn gọi là cầu lửa. Đây là hiện tượng tương đối hiếm gặp đối với người quan sát thông thường.

Một chi tiết khiến nhiều người băn khoăn là vật thể tối 1/11 dường như di chuyển chậm hơn so với hình dung về một sao băng. Theo ông Sơn, vận tốc của các sao băng không hoàn toàn giống nhau. Có những vật thể đi vào khí quyển với tốc độ 70-80 km/giây, nhưng cũng có trường hợp chỉ hơn 10 km/giây. Dù vậy, ngay cả vận tốc thấp hơn này cũng rất lớn nếu xét ở khoảng cách gần.

Điều quan trọng nằm ở khoảng cách và góc quan sát. Những sao băng nhỏ thường được nhìn thấy trong thời gian rất ngắn bởi chúng ở tương đối gần người quan sát, khiến chuyển động trên nền trời trở nên rõ rệt. Với vật thể ở xa, chuyển động thực tế vẫn rất nhanh nhưng góc dịch chuyển mà mắt người cảm nhận được trong cùng một khoảng thời gian có thể nhỏ hơn nhiều. Việc người dân ở nhiều địa phương cách nhau hàng trăm kilômét cùng ghi lại được vệt sáng cho thấy vật thể có độ sáng lớn, đủ để quan sát từ những khoảng cách khác nhau.

Khó dự báo thời điểm một sao băng riêng lẻ xuất hiện

Vậy liệu đây có thể là vệ tinh hoặc một vật thể nhân tạo? Ông Sơn cho rằng giả thuyết này có xác suất rất thấp. Những vệ tinh mất quỹ đạo và đi vào khí quyển thường được các cơ quan không gian theo dõi, tính toán quỹ đạo và có thể đưa ra cảnh báo trước. Việc một vệ tinh rơi mà không có thông tin liên quan là điều khó xảy ra.

Chuyên gia cũng phân biệt hiện tượng này với sao chổi. Sao chổi là những vật thể chứa băng và bụi, chuyển động quanh Mặt Trời trên quỹ đạo rất dài. Khi tiến gần Mặt Trời, vật chất bay hơi tạo thành phần đầu và đuôi đặc trưng. Do ở cách Trái Đất hàng triệu đến hàng trăm triệu kilômét, sao chổi gần như không tạo cảm giác chuyển động vụt qua trên bầu trời trong tầm mắt người quan sát.

Đáng chú ý, vệt sáng xuất hiện vào thời điểm mưa sao băng Nam Taurids đang hoạt động. Đây là trận mưa sao băng diễn ra vào cuối tháng 10 và đầu tháng 11, nổi tiếng với khả năng xuất hiện những quả cầu lửa sáng bất thường. Năm 2026, Nam Taurids dự kiến đạt cực đại vào đêm 4, rạng sáng 5/11; mưa sao băng Bắc Taurids đạt cực đại vào đêm 11-12/11. Tuy nhiên, hiện chưa đủ dữ liệu để khẳng định vệt sáng tối 1/11 thuộc dòng sao băng nào.

Theo phân loại của Cơ quan Hàng không và Vũ trụ Mỹ (NASA), vật thể khi còn ở ngoài không gian được gọi là thiên thể nhỏ (meteoroid); khi đi vào khí quyển và phát sáng được gọi là sao băng (meteor). Chỉ những mảnh vật chất còn sót lại sau hành trình xuyên qua khí quyển và rơi xuống mặt đất mới được gọi là thiên thạch (meteorite).

Một điểm thú vị của hiện tượng này là dù các trận mưa sao băng có thể được dự báo trước nhờ tính toán quỹ đạo, sự xuất hiện của một sao băng riêng lẻ lại rất khó đoán định. Các nhà khoa học có thể tính toán thời điểm Trái Đất đi qua những vùng bụi vũ trụ do sao chổi hoặc tiểu hành tinh để lại, nhưng không thể xác định chính xác khi nào một thiên thể riêng lẻ sẽ lao vào khí quyển và bừng sáng. Vì thế, không có lịch dự báo cụ thể cho những khoảnh khắc như vệt sáng tối 1/11.

Những hình ảnh được người dân ghi lại từ nhiều địa phương có thể trở thành dữ liệu khoa học hữu ích. Thời gian, địa điểm, hướng di chuyển và góc quan sát từ các camera khác nhau sẽ giúp giới nghiên cứu đối chiếu quỹ đạo, ước tính độ cao và tìm hiểu thêm về vật thể đã tạo nên khoảnh khắc sáng rực trên bầu trời.