Giải mã hiện tượng 'vòm nhiệt' ở châu Âu: Vì sao nắng nóng ngày càng cực đoan?

Người dân tránh nóng tại đài phun nước ở Paris, Pháp. Ảnh: THX/TTXVN

Theo hãng tin CNA, tại Pháp, trên 90% dân số đang phải đối mặt với tình trạng nắng nóng cực đoan. Nhiệt độ tại nhiều khu vực, từ vùng Bretagne đến thủ đô Paris và phần lớn miền Tây Nam nước này, tăng lên 39 -41 độ C trong ngày 24/6.

Nhà chức trách Pháp ngày 23/6 cho biết ít nhất 40 người đã tử vọng trong các đợt nắng nóng kể từ cuối tuần trước. Nhiều trường hợp tử vong do đuối nước khi người dân tìm cách giải nhiệt tại những khu vực không có lực lượng giám sát.

Tại Italy, Bộ Y tế nước này cũng đã ban bố cảnh báo nắng nóng cấp độ đỏ tại 16 thành phố, trong đó có thủ đô Rome và Milan. Đợt nắng nóng được dự báo tiếp tục lan sang khu vực Đông Âu trong những ngày tới.

Theo giới khí tượng, nguyên nhân chính khiến nhiệt độ tăng cao lần này là hình thái thời tiết được gọi là “khối Omega” (Omega block) - một hệ thống có hình dạng giống chữ cái Omega trong tiếng Hy Lạp, với khối khí nóng tập trung ở trung tâm và hai bên là các vùng khí lạnh hơn. Hình thái này tạo ra hiện tượng “vòm nhiệt”, khi một vùng áp suất cao giữ khối khí nóng lại trên một khu vực rộng lớn, khiến nhiệt độ tăng liên tục trong nhiều ngày.

“Vòm nhiệt” hình thành như thế nào?

“Vòm nhiệt” là hiện tượng một vùng áp suất cao trong khí quyển bị giữ lại trên một khu vực do các dòng khí xung quanh ngăn cản sự dịch chuyển.

Bà Mireia Ginesta, chuyên gia nghiên cứu tại Phòng thí nghiệm Tranh tụng Khí hậu thuộc Trường Kinh doanh và Môi trường Smith, cho biết hệ thống áp suất cao này có thể duy trì trạng thái ổn định trong nhiều ngày, khiến nhiệt lượng và độ ẩm bị giữ lại bên dưới.

Khi không khí nóng bị “nhốt lại” trong khu vực áp suất cao, nó tiếp tục bị nén và nóng lên, tạo thành một lớp khí nóng giống như chiếc mái vòm bao phủ bề mặt. Hiện tượng này đồng thời hạn chế sự hình thành mây, khiến ánh nắng chiếu xuống mặt đất mạnh hơn, làm nhiệt độ tiếp tục gia tăng.

“Vòm nhiệt” thường đi kèm bầu trời quang, nắng gay gắt, ít gió và khả năng làm mát tự nhiên bị suy giảm. Những hệ thống như vậy có thể kéo dài từ vài ngày đến vài tuần.

“Áp suất cao khiến không khí di chuyển xuống các tầng thấp hơn của khí quyển. Khi bị nén lại, không khí nóng lên, làm nhiệt độ tăng”, bà Ginesta giải thích.

Có thể hình dung “vòm nhiệt” giống như chiếc nắp đậy trên một nồi nước đang sôi: khí nóng không thoát ra ngoài mà tiếp tục tích tụ, khiến nhiệt độ bên dưới ngày càng cao.

Tuy nhiên, “vòm nhiệt” không chỉ tạo ra nắng nóng. Hệ thống thời tiết này còn có thể làm gia tăng nguy cơ giông bão mạnh. Các khu vực dãy Alps và Apennines được dự báo có thể xuất hiện mưa lớn, gió giật mạnh và mưa đá.

“Vòm nhiệt” khác gì so với nắng nóng thông thường?

Người dân xếp hàng chờ lấy nước dưới trời nắng nóng gay gắt tại Rome, Italy. Ảnh: THX/TTXVN

Theo Giáo sư Koh Tieh Yong thuộc Đại học Quốc gia Singapore, nắng nóng là thuật ngữ chung để chỉ hiện tượng nhiệt độ cao bất thường so với điều kiện khí hậu thông thường của một khu vực.

Trong khi đó, “vòm nhiệt” là một dạng hình thái thời tiết cụ thể, liên quan đến sự hình thành và duy trì của hệ thống áp suất cao.

Hiện tượng này chủ yếu xảy ra ở các khu vực vĩ độ trung bình như châu Âu, Bắc Mỹ, Bắc Á và Australia.

Giáo sư Koh cho biết các vùng nhiệt đới như Singapore không xuất hiện “vòm nhiệt” do đặc điểm khí quyển khác biệt, song vẫn có thể trải qua các đợt nắng nóng do những yếu tố khí hậu khác, chẳng hạn hiện tượng El Ninõ.

Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) không đưa ra một ngưỡng nhiệt độ chung để xác định nắng nóng trên toàn cầu, mà đánh giá dựa trên điều kiện khí hậu của từng khu vực.

Một mức nhiệt được xem là cực đoan ở vùng ôn đới có thể lại là mức bình thường tại khu vực nhiệt đới.

Chẳng hạn, nhiệt độ trên 30 độ C tại một số khu vực Na Uy, Thụy Điển và Phần Lan trong năm 2025 được xem là đợt nắng nóng nghiêm trọng, trong khi đây là mức nhiệt thường gặp tại Đông Nam Á.

Không chỉ châu Âu đối mặt với “vòm nhiệt”

“Vòm nhiệt” không phải hiện tượng riêng của châu Âu. Các khu vực nằm ở vĩ độ trung bình trên thế giới đều có khả năng xuất hiện hình thái thời tiết này.

Trong tháng 5 vừa qua, nhiều khu vực tại Ấn Độ và Pakistan đã trải qua những đợt nắng nóng khắc nghiệt, với nhiệt độ lên tới hoặc vượt 45 độ C.

Australia cũng ghi nhận hiện tượng tương tự trong tháng 1, khi nhiều kỷ lục nhiệt độ bị phá vỡ.

Tại Mỹ, năm 2023, Cơ quan Khí quyển và Đại dương Quốc gia (NOAA) cảnh báo nhiều bang có nguy cơ đối mặt với nền nhiệt nguy hiểm, trong đó một số kỷ lục nhiệt độ được thiết lập tại Texas.

Các chuyên gia Mỹ khi đó nhận định mức độ nguy hiểm của đợt nắng nóng không chỉ nằm ở nhiệt độ cao mà còn do thời gian kéo dài, khiến con người phải chịu tác động trong nhiều ngày liên tiếp.

Nắng nóng cực đoan tác động sâu rộng tới đời sống

Những đợt nắng nóng kéo dài có thể gây ra nhiều hệ lụy đối với sức khỏe con người và hoạt động xã hội.

Việc tiếp xúc lâu với nhiệt độ cao có thể dẫn đến các vấn đề như chuột rút, kiệt sức, ngất xỉu và sốc nhiệt. Theo WMO, nắng nóng cực đoan cũng có thể làm trầm trọng hơn một số vấn đề sức khỏe tinh thần, đồng thời ảnh hưởng tới giấc ngủ, khả năng tập trung và hiệu quả làm việc.

Bên cạnh tác động trực tiếp tới sức khỏe, nhiệt độ tăng cao kéo dài còn làm gia tăng nguy cơ hạn hán, cháy rừng và ô nhiễm không khí.

Tại Pháp, nhiều doanh nghiệp đã phải điều chỉnh hoạt động để bảo vệ người lao động. Ông Patrick Martin, người đứng đầu tổ chức giới sử dụng lao động MEDEF, cho biết nhịp độ vận hành của nền kinh tế đang chậm lại do các công ty phải thích ứng với thời tiết khắc nghiệt.

Một số cửa hàng tại Paris được cho là đã hết quạt điện do nhu cầu tăng đột biến.

Nắng nóng cũng gây sức ép lên hạ tầng năng lượng. Pháp ghi nhận sự cố mất điện lớn khiến khoảng 68.000 hộ gia đình ở khu vực Tây Bắc bị ảnh hưởng.

Nhiều trường học tại châu Âu buộc phải đóng cửa, trong khi giao thông, đặc biệt là đường sắt, gặp khó khăn do nhiệt độ cao làm gia tăng nguy cơ sự cố kỹ thuật.

Một số hệ thống tàu có thể tự động ngắt điều hòa khi thiết bị quá nóng, khiến nhà vận hành phải hủy chuyến tại những tuyến đường chịu ảnh hưởng nặng hơn.

Tại Anh, cơ quan khí tượng đã phát cảnh báo đỏ hiếm gặp đối với một số khu vực miền Trung và miền Nam England - lần thứ hai mức cảnh báo cao nhất này được ban bố.

Biến đổi khí hậu có làm “vòm nhiệt” nghiêm trọng hơn?

Người dân tránh nóng trên bãi biển ở Nice, Pháp. Ảnh: THX/TTXVN

Các nhà khoa học cho rằng “vòm nhiệt” vốn là hiện tượng tự nhiên, nhưng biến đổi khí hậu có thể đang khiến hiện tượng này xảy ra thường xuyên và nghiêm trọng hơn.

Giáo sư Koh Tieh Yong nhận định về bản chất, “vòm nhiệt” không trực tiếp bắt nguồn từ biến đổi khí hậu. Tuy nhiên, quá trình Trái Đất nóng lên có thể tạo điều kiện để những hình thái thời tiết này hình thành dễ dàng hơn.

Khi Bắc Cực nóng lên nhanh hơn phần còn lại của hành tinh, dòng tia ở bán cầu Bắc có xu hướng suy yếu. Điều này có thể khiến các hệ thống áp suất cao bị mắc kẹt lâu hơn, làm tăng khả năng xuất hiện “vòm nhiệt”.

Một nghiên cứu gần đây cho thấy đợt nắng nóng hiện nay tại châu Âu đã trở nên nghiêm trọng hơn do tác động của biến đổi khí hậu do con người gây ra. Nếu không có ảnh hưởng của hiện tượng nóng lên toàn cầu, nhiệt độ trong đợt này có thể thấp hơn 2 đến 4 độ C.

Một nghiên cứu năm 2022 cũng cho rằng biến đổi khí hậu có thể khiến khả năng xảy ra các sự kiện “vòm nhiệt” tăng lên đáng kể.

Theo WMO, châu Âu đang ấm lên nhanh hơn gấp đôi mức trung bình toàn cầu, khiến những đợt nắng nóng kéo dài và khắc nghiệt như hiện nay ngày càng có nguy cơ xuất hiện.

Các chuyên gia khí tượng cảnh báo xu hướng này có thể tiếp tục trong tương lai. Trong một cuộc phỏng vấn với tạp chí Time năm 2025, Gordon McBean, Giáo sư danh dự tại Đại học Western, cho biết khi khí hậu tiếp tục nóng lên, các “vòm nhiệt” có thể xuất hiện thường xuyên hơn, kéo dài hơn và tạo ra mức nhiệt cao hơn dưới lớp khí nóng bị giữ lại.