Giải mã nắng nóng 2026: Nếu siêu El Nino xảy ra, thời tiết Việt Nam chịu ảnh hưởng thế nào?

Khác biệt của El Nino và siêu El Nino

TS Trương Bá Kiên, Phó Giám đốc Điều hành Trung tâm Nghiên cứu Khí tượng Khí hậu, Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn, Môi trường và Biển cho biết, El Nino là pha nóng của dao động ENSO, xảy ra khi nhiệt độ mặt nước biển ở khu vực trung tâm - đông xích đạo Thái Bình Dương cao hơn trung bình nhiều tháng liên tiếp, thường được theo dõi qua chỉ số Nino-3.4. Trong dự báo nghiệp vụ, El Nino thường được xác nhận khi dị thường đủ ngưỡng và kéo dài, đồng thời phải có sự kết hợp giữa đại dương và khí quyển chứ không chỉ riêng nhiệt độ mặt biển.

lEl nino làm gia tăng nguy cơ nắng nóng, khô hạn, thiếu nước và suy giảm dòng chảy.

"Trước hết, cần nói rõ rằng trong khí hậu học và dự báo nghiệp vụ, không có một thuật ngữ chính thức gọi là "siêu El Nino" hay "siêu La Nina" theo nghĩa là một pha phân loại chuẩn, được quy định thống nhất trong mọi hệ thống dự báo. Gần đây, trong truyền thông và báo chí quốc tế, người ta hay dùng các cách gọi như "super El Nino" hay thậm chí "Godzilla El Nino" để nhấn mạnh những đợt El Ninõ rất mạnh, có cường độ nổi bật và khả năng gây tác động lớn trên phạm vi rộng. Tuy nhiên, đây chủ yếu là cách gọi mang tính truyền thông, không phải là một cấp phân loại chuẩn trong nghiệp vụ khí hậu", TS Trương Bá Kiên cho hay.

Về mặt khoa học, cường độ El Nino và La Nina thường được theo dõi bằng chỉ số khí quyển đại dương ONI (Oceanic Ninõ Index), tức là trung bình trượt 3 tháng của dị thường nhiệt độ mặt nước biển khu vực Nino 3.4. Dựa trên chỉ số này, hiện tượng thường được chia thành 4 ngưỡng cường độ.

Đối với El Nino, ngưỡng yếu là ONI từ +0,5 đến +0,9, trung bình từ +1,0 đến +1,4, mạnh từ +1,5 đến +1,9, và rất mạnh khi ONI đạt từ +2,0 trở lên. Tương tự, với La Nina, các ngưỡng cũng được phân theo giá trị âm tương ứng. Vì vậy, nếu báo chí dùng cụm từ "siêu El Nino", thì về bản chất thường đang muốn nói tới một đợt El Nino rất mạnh, tức là thuộc nhóm có ONI từ khoảng +2,0 trở lên.

"Điều tương đối chắc chắn ở thời điểm này là nguy cơ xuất hiện El Nino trong mùa hè 2026 đang tăng rõ rệt, còn việc có phát triển tới ngưỡng rất mạnh hay không thì chưa thể khẳng định sớm.

Khi El Nino đạt cường độ mạnh hay rất mạnh, tín hiệu khí hậu của nó thường rõ hơn, làm gia tăng xác suất xuất hiện các cực đoan như nắng nóng, khô hạn hay biến động mưa theo mùa ở nhiều khu vực trên thế giới, trong đó có Việt Nam", TS Kiên nhận định.

Nếu siêu El Nino xảy ra, Việt Nam sẽ chịu tác động thế nào?

TS Trương Bá Kiên nhận định, về mặt khoa học khí hậu, El Nino không trực tiếp "gây ra" một hiện tượng thời tiết cụ thể, mà chủ yếu làm thay đổi hoàn lưu khí quyển - đại dương quy mô lớn, từ đó làm thay đổi xác suất xuất hiện của các trạng thái khí hậu và cực đoan khí hậu theo mùa.

Đối với Việt Nam, El Nino thường liên quan đến xu thế nhiệt độ cao hơn trung bình, bốc thoát hơi mạnh hơn, mưa suy giảm ở một số thời kỳ và khu vực, qua đó làm gia tăng nguy cơ nắng nóng, khô hạn, thiếu nước và suy giảm dòng chảy. Tuy nhiên, mức độ tác động không đồng đều giữa các vùng, các mùa và cũng không giống nhau giữa các đợt El Nino.

Các nghiên cứu và thực tiễn ở Việt Nam cho thấy tín hiệu tác động của ENSO đến hạn hán và thiếu hụt mưa thường biểu hiện rõ hơn ở Trung Bộ, Tây Nguyên, Nam Bộ và một số khu vực phía Nam, trong khi ở miền Bắc, ảnh hưởng thường thể hiện rõ hơn ở việc nền nhiệt tăng, số ngày nắng nóng có thể tăng về xác suất, đồng thời làm gia tăng nguy cơ thiếu nước cục bộ nếu mưa phân bố không thuận lợi.

Nói cách khác, nếu El Nino hình thành và phát triển mạnh trong nửa cuối năm, thì với miền Bắc, tác động đáng lưu ý nhất có thể là mùa hè và đầu thu nóng hơn bình thường, áp lực đối với nhu cầu điện, tài nguyên nước, nông nghiệp và thủy điện có thể tăng lên.

Đối với bão, trong các năm El Nino, số lượng bão và áp thấp nhiệt đới hoạt động trên Biển Đông thường có xu hướng ít hơn so với trung bình nhiều năm. Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa với việc rủi ro bão giảm hoàn toàn. Dù số lượng bão ít hơn, vẫn có thể xuất hiện các cơn bão mạnh, bão tăng cường độ nhanh hoặc có quỹ đạo phức tạp, khó dự báo hơn dưới tác động tổng hợp của hoàn lưu quy mô lớn và điều kiện khí quyển đại dương khu vực. Vì vậy, không nên hiểu đơn giản rằng El Nino là "ít bão hơn nên ít rủi ro hơn", bởi rủi ro thiên tai thực tế còn phụ thuộc vào cường độ, quỹ đạo, thời gian tồn tại và khu vực đổ bộ của từng cơn bão.

Cần nhấn mạnh rằng El Nino không đồng nghĩa với việc mọi nơi đều sẽ khô hạn kéo dài, cũng không có nghĩa là sẽ không còn mưa lớn hay thời tiết cực đoan khác. Ngay trong các năm El Nino, miền Bắc vẫn có thể xuất hiện mưa dông mạnh, lốc, sét, mưa đá trong các thời kỳ chuyển mùa nếu điều kiện bất ổn định khí quyển thuận lợi. Tương tự, một số khu vực vẫn có thể có các đợt mưa lớn do tương tác giữa hoàn lưu nhiệt đới, gió mùa, nhiễu động nội mùa và các hình thế thời tiết khu vực.

Vì vậy, xét trên quan điểm khoa học khí hậu, El Nino nên được hiểu là yếu tố làm thay đổi nền xác suất khí hậu theo mùa, chứ không quyết định tuyệt đối từng hiện tượng thời tiết cụ thể.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, tác động của El Nino hay La Ninã cũng có xu hướng làm các cực đoan khí hậu ở Việt Nam trở nên nghiêm trọng hơn. Nói cách khác, ENSO là một dao động khí hậu tự nhiên, nhưng khi tác động trên một nền khí hậu đang nóng lên, các hiện tượng cực đoan như nắng nóng, mưa lớn, hạn hán, bão mạnh hay các rủi ro liên quan đến tài nguyên nước có thể biểu hiện với cường độ lớn hơn, phạm vi rộng hơn hoặc diễn biến bất thường hơn so với trước đây. Đây cũng là lý do cần nhìn nhận El Nino và La Nina không tách rời khỏi bối cảnh nóng lên toàn cầu hiện nay.

Mời bạn đọc theo dõi tiếp kỳ 2: Nắng nóng đến sớm và khắc nghiệt có phải là dấu hiệu của siêu El Nino?