Giảm lệ thuộc thị trường, nâng giá trị cho gỗ Việt

Xuất khẩu lớn, nhưng phụ thuộc thị trường còn cao

Theo số liệu của Cục Hải quan, tính từ đầu năm đến hết tháng 9/2026, kim ngạch xuất nhập khẩu gỗ và sản phẩm gỗ của Việt Nam đạt 16,05 tỷ USD. Trong đó, giá trị xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ đạt 13,3 tỷ USD, tiếp tục khẳng định vai trò quan trọng của ngành gỗ trong cơ cấu xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam. Hoa Kỳ vẫn là thị trường xuất khẩu lớn nhất, với kim ngạch đạt 6,68 tỷ USD, giảm 4% so với cùng kỳ năm trước. Trung Quốc đứng thứ hai với 1,98 tỷ USD, tiếp đến là Nhật Bản với 1,67 tỷ USD. Tổng kim ngạch xuất khẩu sang ba thị trường này đạt khoảng 10,3 tỷ USD, chiếm gần 77% tổng trị giá xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ trong kỳ.

Đến hết tháng 9/2026, kim ngạch xuất nhập khẩu gỗ và sản phẩm gỗ của Việt Nam đạt 16,05 tỷ USD. Ảnh: Chu Khôi.

Những con số trên cho thấy năng lực sản xuất, chế biến và đáp ứng đơn hàng quốc tế của doanh nghiệp (DN) Việt Nam vẫn được duy trì. Tuy nhiên, mức độ tập trung thị trường cao cũng khiến ngành dễ bị tổn thương trước những biến động về nhu cầu tiêu dùng, chính sách thuế quan, các biện pháp phòng vệ thương mại và chi phí vận tải quốc tế.

Tại Hội nghị giao ban xúc tiến thương mại với hệ thống Thương vụ Việt Nam ở nước ngoài tháng 10/2026 do Cục Xúc tiến thương mại (Bộ Công Thương) tổ chức, ông Lê Hoàng Tài, Phó Cục trưởng Cục Xúc tiến thương mại, đánh giá kết quả xuất khẩu là tín hiệu tích cực, thể hiện nỗ lực duy trì sản xuất, tìm kiếm đơn hàng và khả năng thích ứng của cộng đồng doanh nghiệp. Dù vậy, ông nhấn mạnh yêu cầu nâng cao sức chống chịu trước biến động thị trường, đặc biệt trong bối cảnh chính sách thương mại, thuế quan và các biện pháp phòng vệ tại những thị trường lớn tiếp tục là những vấn đề cần theo dõi sát sao.

Theo ông Lê Hoàng Tài, quản trị xuất xứ, bảo đảm nguồn gốc nguyên liệu và đáp ứng yêu cầu riêng của từng thị trường cần được DN chủ động thực hiện ngay từ khâu tổ chức sản xuất. Đa dạng hóa thị trường vì thế không chỉ nhằm tìm kiếm thêm đơn hàng, mà phải gắn với nâng cao giá trị sản phẩm và năng lực cạnh tranh.

Định hướng này phù hợp với Chương trình vươn ra thị trường quốc tế (Go Global) giai đoạn 2026–2030 được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 626 ngày 6/4/2026. Theo đó, DN cần nghiên cứu sâu nhu cầu khách hàng, tiêu chuẩn sản phẩm và phương thức tiếp cận thị trường, thay vì chỉ đưa những sản phẩm sẵn có đến các địa bàn mới.

Song song với việc nâng cao năng lực sản xuất, các DN cần đặc biệt chú trọng khâu thiết kế, phát triển sản phẩm và xây dựng thương hiệu, từ đó từng bước nâng cao khả năng tham gia vào các khâu tạo ra giá trị gia tăng trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Xanh hóa chuỗi cung ứng, đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế

Thực tế một trong những thách thức lớn của ngành gỗ Việt Nam là nâng cao giá trị gia tăng trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Dù có năng lực sản xuất và chế biến đáng kể, nhiều DN vẫn chủ yếu thực hiện các đơn hàng theo thiết kế, mẫu mã và yêu cầu của đối tác nước ngoài.

Trước thực tế này, ông Ngô Sỹ Hoài, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam (VIFOREST), cho rằng DN cần nhanh chóng chuyển từ gia công thuần túy sang chủ động thiết kế, phát triển sản phẩm theo mô hình ODM, đồng thời ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và các công nghệ hiện đại vào hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Theo ông Hoài dù hiện nay ngành gỗ đã đạt được kết quả tăng trưởng ấn tượng song việc phụ thuộc quá nhiều vào một thị trường chính, cùng với đó là áp lực tiêu chuẩn xanh, truy xuất nguồn gốc và chi phí logistics đang là những thách thức rất lớn đe dọa sự phát triển bền vững ngành gỗ trong tương lai. Điển hình là quy định EUDR của Liên minh châu Âu (áp dụng từ cuối năm 2026 đối với DN lớn và giữa năm 2027 đối với DN nhỏ) hay Đạo luật ngăn chặn gỗ khai thác bất hợp pháp sửa đổi của Úc áp dụng từ tháng 3/2025.

Để đưa ngành chế biến gỗ vượt qua thách thức, ông Hoài cho rằng DN ngành gỗ cần  chuẩn hóa nguồn nguyên liệu bền vững và xanh hóa chuỗi cung ứng. Phát triển rừng trồng gỗ lớn (cây keo, gỗ cao su tái canh), bảo đảm 100% nguồn nguyên liệu hợp pháp và có thể truy xuất nguồn gốc rõ ràng.

Sự chuẩn bị chủ động đối với các tiêu chuẩn quốc tế như EUDR, chứng nhận FSC/PEFC hay tiêu chuẩn xông hơi khử trùng ASIS 15 (tại Úc) sẽ là "tấm hộ chiếu" bắt buộc để hàng gỗ Việt tự tin tiến vào các thị trường khó tính.

Đồng thời đa dạng hóa thị trường và thay đổi phương thức xúc tiến thương mại. Với Hoa Kỳ, DN cần giữ thị phần, quản trị thuế, xuất xứ, chống chuyển tải bất hợp pháp và nâng cấp giá trị sản phẩm. Tại EU và Anh, trọng tâm là tận dụng các hiệp định thương mại tự do, đáp ứng tiêu chuẩn xanh và truy xuất nguồn gốc. Thị trường Nhật Bản và Hàn Quốc đòi hỏi chú trọng chất lượng, uy tín giao hàng, mẫu mã và vật liệu kỹ thuật.

Trong khi đó, tại Trung Đông, hướng tiếp cận là kết nối nhà thầu, dự án khách sạn, bất động sản và đại lý. Với ASEAN và Australia, DN nên lựa chọn phân khúc phù hợp, tiếp cận chuỗi bán lẻ và tận dụng logistics khu vực. Các thị trường khác cần được thăm dò có chọn lọc, đánh giá kỹ nhu cầu, pháp lý và thanh toán.