Giám sát để giữ rừng - từ nghị trường đến hành động

Kỳ 2: Những khoảng trống phía sau màu xanh đại ngàn

Đoàn Giám sát HĐND tỉnh giám sát công tác quản lý và bảo vệ rừng tại xã La Dạ. (Ảnh: Tư liệu)

Khi hồ sơ chưa theo kịp thực địa

Trong quản lý tài nguyên rừng, ranh giới rõ ràng và hồ sơ pháp lý đầy đủ là cơ sở quan trọng nhất để xác định trách nhiệm, tổ chức bảo vệ và xử lý các hành vi xâm hại. Thế nhưng, qua giám sát, những hạn chế trong quản lý đất lâm nghiệp, tiến độ giao rừng, cho thuê rừng và hoàn thiện hồ sơ pháp lý vẫn được nhận diện là những vấn đề đáng quan ngại.

Tình trạng lấn chiếm, tranh chấp, chồng lấn giữa hồ sơ quản lý rừng với hồ sơ địa chính còn xảy ra ở nhiều nơi. Công tác điều tra, kiểm kê, phân loại rừng, phân định ranh giới và xây dựng cơ sở dữ liệu lâm nghiệp chưa đồng bộ. Khi thông tin trên hồ sơ chưa thống nhất với hiện trạng ngoài thực địa, việc xác định diện tích bị xâm hại, chủ thể chịu trách nhiệm và phương án xử lý gặp rất nhiều khó khăn, kéo dài thời gian giải quyết.

Đoàn giám sát HĐND tỉnh do ông Đa Cát Vinh, Phó Chủ tịch HĐND tỉnh làm Trưởng đoàn giám sát công tác quản lý, bảo vệ rừng tại xã Trường Xuân

Đây không chỉ là câu chuyện kỹ thuật hay thủ tục hành chính. Hồ sơ thiếu đồng bộ ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng bảo vệ tài nguyên. Một diện tích đất lâm nghiệp bị lấn chiếm nhưng chưa xác định rõ ranh giới hoặc chưa hoàn thiện đầy đủ hồ sơ pháp lý sẽ khiến việc xử lý trở nên cực kỳ phức tạp. Nếu không được giải quyết kịp thời, những vướng mắc ban đầu có thể kéo dài, phát sinh tranh chấp và làm tăng áp lực lên lực lượng quản lý tại cơ sở.

Theo ông Đa Cát Vinh - Phó Chủ tịch HĐND tỉnh, qua giám sát, đoàn ghi nhận công tác giao rừng, cho thuê rừng, giao khoán bảo vệ rừng, theo dõi diễn biến rừng, phòng cháy, chữa cháy và xử lý vi phạm đã được triển khai. Tuy nhiên, những hạn chế về quản lý đất lâm nghiệp, hồ sơ pháp lý, dữ liệu và điều kiện thực hiện nhiệm vụ vẫn cần được tập trung khắc phục. Giá trị của đợt giám sát nằm ở việc không chỉ xem xét kết quả qua báo cáo mà còn trực tiếp khảo sát cơ sở, đánh giá nguyên nhân và làm căn cứ đưa ra kiến nghị sát thực tiễn.

Các đơn vị chủ rừng phối hợp chặt chẽ với chính quyền địa phương trong công tác bảo vệ rừng ở khu vực biên giới. (Ảnh: Tư liệu)

Chủ rừng không thể đơn độc

Những vướng mắc trong quản lý, bảo vệ rừng thể hiện rõ qua thực tế tại các đơn vị chủ rừng. Với diện tích được giao quản lý lớn, nhiệm vụ của các công ty lâm nghiệp không chỉ là tổ chức tuần tra, phòng cháy, chữa cháy mà còn phải xử lý những tồn tại về đất đai, hồ sơ pháp lý, giao khoán và phối hợp với chính quyền địa phương.

Tại Công ty TNHH MTV Lâm nghiệp Bình Thuận, đoàn giám sát đã xem xét việc quản lý toàn bộ diện tích 18.804,6 ha. Ông Nguyễn Ngọc Cường - Chủ tịch Công ty cho biết, đơn vị đã nỗ lực duy trì công tác quản lý, ứng dụng ảnh viễn thám và vệ tinh để giám sát tài nguyên rừng. Tuy nhiên, tình trạng lấn chiếm đất lâm nghiệp vẫn là một trong những khó khăn lớn nhất.

Nhiều vụ việc có nguồn gốc từ các thời kỳ quản lý trước, tồn đọng kéo dài; trên đất đã hình thành cây trồng nông nghiệp, tài sản kiên cố hoặc phát sinh việc mua bán, chuyển nhượng trái phép qua nhiều đời chủ. Một số trường hợp cố tình không hợp tác, không chấp hành quyết định xử phạt, thậm chí có hành vi chống người thi hành công vụ. Trong khi đó, chủ rừng có trách nhiệm quản lý diện tích được giao nhưng thẩm quyền xử lý vi phạm lại rất hạn chế, chủ yếu dừng ở việc lập hồ sơ, biên bản và báo cáo cơ quan có thẩm quyền.

Thực tế này cho thấy, bảo vệ rừng không thể đặt toàn bộ gánh nặng lên vai chủ rừng. Khi vi phạm liên quan đến đất đai, tranh chấp kéo dài hoặc có dấu hiệu vi phạm hình sự, việc giải quyết cần sự vào cuộc đồng bộ của chính quyền địa phương và lực lượng chức năng. Đại diện Hạt Kiểm lâm Đà Lạt, ông Thân Văn Nam - Phó Hạt trưởng, cũng khẳng định công tác bảo vệ rừng đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ liên ngành. Những bất cập về hồ sơ đất đai, ranh giới, nhân lực và phương tiện cần được nhận diện đầy đủ và theo dõi đến khi có kết quả khắc phục cụ thể.

Thiếu nguồn lực, khó tạo đột phá

Một điểm nghẽn khác là điều kiện bảo đảm thực hiện nhiệm vụ. Nhân lực, kinh phí, phương tiện, trang thiết bị phục vụ quản lý, bảo vệ rừng còn thiếu; việc ứng dụng công nghệ thông tin chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu theo dõi diễn biến tài nguyên rừng. Trong khi diện tích quản lý rộng, địa hình phức tạp, phương thức tuần tra truyền thống khó có thể bao quát mọi biến động nếu không được hỗ trợ bằng công nghệ và dữ liệu đồng bộ. Ông Nguyễn Đức Hải - Phó Ban Văn hóa - Xã hội HĐND tỉnh cho biết, qua tiếp xúc cử tri, nhiều vấn đề liên quan đến đất đai lâm nghiệp, công tác điều tra, kiểm kê, phân loại rừng và xây dựng cơ sở dữ liệu lâm nghiệp còn chậm. Việc cập nhật, chuẩn hóa dữ liệu sau khi sắp xếp đơn vị hành chính cũng đặt ra những khó khăn mới.

Những ý kiến từ cơ sở cho thấy bài toán bảo vệ rừng không thể giải quyết chỉ bằng cách yêu cầu nâng cao tinh thần trách nhiệm. Trách nhiệm phải đi cùng điều kiện thực hiện nhiệm vụ; phân cấp phải gắn với nguồn lực. Đặc biệt, khi nhiệm vụ quản lý nhà nước được tổ chức lại theo mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, cấp xã cần được hướng dẫn chuyên môn, nghiệp vụ và bảo đảm các điều kiện cần thiết để thực hiện nhiệm vụ.

Từ kiến nghị đến trách nhiệm khắc phục

Từ những vấn đề được nhận diện, yêu cầu đặt ra là phải chuyển từng bất cập thành nhiệm vụ có thể kiểm tra, đánh giá. Đối với diện tích đất lâm nghiệp bị lấn chiếm, cần rà soát hiện trạng, xác định nguồn gốc, trách nhiệm quản lý và lộ trình xử lý. Với hồ sơ rừng, cần đẩy nhanh kiểm kê, phân định ranh giới và xử lý các trường hợp chồng lấn. Đối với những vụ vi phạm tồn đọng, cần làm rõ nguyên nhân chậm giải quyết và trách nhiệm của các cơ quan liên quan.

Theo kết quả giám sát, vẫn còn 11 nội dung kiến nghị thuộc 10 kết luận, báo cáo thanh tra, kiểm tra đang tiếp tục được thực hiện. Đây là dấu hiệu cho thấy khoảng cách giữa yêu cầu xử lý và kết quả thực tế vẫn cần được quan tâm, theo dõi sát sao. Các tồn tại liên quan đến nhiều khâu: đất đai, hồ sơ pháp lý, tổ chức bộ máy, thẩm quyền và nguồn lực. Vì vậy, khắc phục phải được thực hiện đồng thời, có sự phân công rõ ràng và kiểm tra tiến độ thường xuyên. Lấp đầy khoảng trống quản lý không chỉ là yêu cầu về thủ tục hành chính, mà là điều kiện tiên quyết để bảo vệ rừng chủ động, hiệu quả và bền vững hơn.