Gian nan áp dụng ESG tại khu công nghiệp

ESG là bộ ba tiêu chuẩn Môi trường (Environmental), Xã hội (Social) và Quản trị (Governance), dùng để đánh giá mức độ phát triển bền vững và trách nhiệm của một doanh nghiệp, không chỉ dựa trên lợi nhuận mà còn xem xét tác động của hoạt động sản xuất của công ty tới môi trường và xã hội.

Bà Trần Tố Loan - Phó Chủ tịch Tập đoàn Sao Đỏ, chủ đầu tư khu công nghiệp Nam Đình Vũ, Hải Phòng. Ảnh: Báo Diễn đàn doanh nghiệp.

Hợp lệ ở châu Âu nhưng vi phạm quy định về kinh tế xanh ở Việt Nam

Tại khu công nghiệp Nam Đình Vũ (Hải Phòng), quá trình chuyển đổi sang mô hình khu công nghiệp sinh thái đang diễn ra mạnh mẽ với mục tiêu sản xuất sạch hơn và cộng sinh công nghiệp. Tuy nhiên, đại diện chủ đầu tư, bà Trần Tố Loan từ Tập đoàn Sao Đỏ, đã thẳng thắn chia sẻ những khó khăn do rào cản chính sách và sự chưa đồng bộ trong các quy định pháp luật.

Theo bà Loan, dù khu công nghiệp đã nỗ lực chuyển đổi nhiều năm nhưng hiện mới chỉ đạt khoảng 16/23 chỉ số theo bộ chỉ số khu công nghiệp sinh thái quốc gia. Đáng chú ý, nhiều chỉ số không đạt “không phải do doanh nghiệp không muốn làm, mà do vướng cơ chế”.

Một ví dụ điển hình là câu chuyện "hạt nhựa tái chế". Một doanh nghiệp nhập khẩu hạt nhựa nguyên sinh - hạt nhựa mới, không bao gồm công đoạn tái chế và sử dụng công nghệ cao để sản xuất. Theo tiêu chuẩn của châu Âu, hạt nhựa dạng đó là nguyên liệu đầu vào hợp lệ cho kinh tế xanh chứ không còn được tính là hạt tái chế. Tuy nhiên, tại Việt Nam, dự án này bị xếp vào nhóm "hoạt động tái chế" và bị từ chối cấp phép vào khu công nghiệp vì lo ngại ô nhiễm, mặc dù công nghệ của họ rất sạch và đắt tiền.

Bên cạnh đó là vấn đề tuần hoàn tài nguyên. Việc tái sử dụng nước thải sau xử lý để tưới cây hay cho mục đích phòng cháy chữa cháy vẫn chưa được cho phép. Theo quy định, toàn bộ nước thải trong khu công nghiệp phải xả thải ra môi trường thông qua hệ thống quan trắc và xử lý tự động, nghĩa là không được tái sử dụng nước thải trong khu công nghiệp.

Về sử dụng năng lượng, quy định về điện mặt trời mái nhà trước đây không cho phép cơ chế tự sản tự tiêu được truyền tải trong toàn khu, gây khó khăn cho việc sử dụng năng lượng sạch tập trung. Tuy nhiên, gần đây đã có những tín hiệu tích cực về vấn đề này.

“Nếu đầu ra (chất thải/sản phẩm phụ) của doanh nghiệp này không thể trở thành đầu vào của doanh nghiệp kia do vướng quy định, mô hình cộng sinh công nghiệp rất khó thành hiện thực, gây khó khăn cho khu công nghiệp trong chuyển đổi xanh”, bà Loan nhấn mạnh.

Áp lực bủa vây

Không chỉ riêng Tập đoàn Sao Đỏ, cộng đồng doanh nghiệp sản xuất nói chung đang đối mặt với áp lực chưa từng có. Các chuyên gia nhận định ESG (Môi trường - Xã hội - Quản trị) hiện nay đã trở thành "giấy thông hành" bắt buộc để tham gia chuỗi giá trị toàn cầu.

Bà Ngụy Thị Giang, Trưởng Ban ESG, Hội doanh nghiệp sản xuất sản phẩm công nghiệp chủ lực TP Hà Nội (HAMI), Chủ tịch HĐQT GREEN IN cho biết, đến nay có hơn 35 quốc gia đã cam kết và ban hành quy định về công bố thông tin ESG, bao gồm các thị trường trọng điểm như châu Âu, Nhật Bản, Hàn Quốc. Khoảng 140 quốc gia cam kết NetZero, 186 quốc gia tham gia Công ước Stockholm về hóa chất độc hại và hơn 130 quốc gia có luật riêng biệt về bảo vệ người tiêu dùng.

Trước sức ép từ các thị trường nhập khẩu, nhiều doanh nghiệp đã nhận thức được tầm quan trọng của việc chuyển đổi ESG. Theo ông Phùng Mạnh Ngọc, Cục trưởng Cục Hóa chất (Bộ Công Thương), 89% doanh nghiệp đã có kế hoạch cam kết ESG nhưng con số thực sự triển khai các sáng kiến chỉ dừng lại ở mức 44%.

Theo bà Nguyễn Thị Bích Ngọc, Trưởng làng Proptech Community, Founder Sen Vàng Group, hầu hết các khu công nghiệp hiện nay chưa quan tâm đúng mức đến vùng đệm, các tiêu chí cộng sinh và Việt Nam vẫn chưa có khu công nghiệp nào chính thức được cấp chứng chỉ khu công nghiệp sinh thái theo đúng quy định của Nghị định 35/2022/NĐ-CP.

Lời giải từ chuyên gia: Từ tư duy đến giải pháp kỹ thuật

Để tháo gỡ khó khăn và thúc đẩy tiến trình này, các chuyên gia và nhà quản lý đã đưa ra những giải pháp cụ thể, tập trung vào cả khía cạnh chính sách và kỹ thuật.

Về chính sách, PGS.TS Nguyễn Đình Thọ nhấn mạnh rằng, điều doanh nghiệp cần nhất lúc này là một hành lang pháp lý rõ ràng, minh bạch và ổn định hơn là hỗ trợ tài chính trực tiếp. Ông cho rằng các doanh nghiệp buộc phải tuân thủ các bộ tiêu chuẩn quốc tế như GRI, thực hiện báo cáo bền vững và truy xuất nguồn gốc. Việc chuyển đổi sang kinh tế tuần hoàn phải bắt đầu ngay từ khâu thiết kế để loại bỏ rác thải và ô nhiễm từ đầu nguồn.

Ở góc độ kỹ thuật, Th.S KTS Trần Thành Vũ (Công ty Edeec) khẳng định yếu tố môi trường (chữ E trong ESG) giữ vai trò then chốt, trong đó việc kiểm soát năng lượng của công trình và vật liệu xây dựng có ý nghĩa quyết định. Các bộ tiêu chuẩn công trình xanh như LEED (Hệ thống duy nhất hiện nay có chứng nhận cho khu đô thị và khu công nghiệp) hay LOTUS (Bộ tiêu chí công trình xanh đầu tiên được phát triển riêng cho thị trường Việt Nam) đã xác định rõ các nhóm giải pháp nền tảng: tiết giảm sử dụng năng lượng, đặc biệt đối với hệ thống nhiệt và làm mát, tuần hoàn nước; sử dụng vật liệu xây dựng có hàm lượng carbon thấp, khả năng cách nhiệt và cách âm tốt; kiểm soát chi phí vận hành tổng thể của công trình…

Ngoài ra, phát triển khu công nghiệp cần gắn liền với hạ tầng giao thông, cảng biển và tổ chức không gian theo mô hình cộng sinh để giảm chi phí logistics và tăng hiệu quả xử lý chất thải.

Việc chuyển đổi sang công trình xanh là thách thức lớn, nhưng đồng thời cũng là yêu cầu bắt buộc để doanh nghiệp có thể thực hành ESG. Thay vì coi ESG là gánh nặng chi phí, bà Ngụy Thị Giang khuyến nghị doanh nghiệp cần coi đây là khoản đầu tư cho tương lai. Các doanh nghiệp thực hành ESG tốt thường được định giá cao hơn 20% và dễ dàng tiếp cận các nguồn vốn xanh. Bộ Công Thương cũng cam kết hỗ trợ doanh nghiệp xây dựng tiêu chuẩn cơ sở phù hợp với quốc tế để nâng cao sức cạnh tranh.

Việc áp dụng ESG trong các khu công nghiệp hiện nay giống như việc chúng ta đang cố gắng cài đặt một hệ điều hành mới hiện đại lên một cỗ máy phần cứng đã cũ. Dù phần mềm (các tiêu chuẩn quốc tế, công nghệ xanh) rất ưu việt, nhưng nếu "phần cứng" (cơ sở hạ tầng, hành lang pháp lý, quy định cấp phép) chưa được nâng cấp đồng bộ, hệ thống sẽ báo lỗi và vận hành ì ạch.

Để cỗ máy kinh tế này chạy mượt mà, không chỉ cần nỗ lực "cài đặt" từ phía doanh nghiệp mà cần cả sự "nâng cấp" quyết liệt về cơ chế từ phía các nhà hoạch định chính sách, đảm bảo các mạch nối giữa các doanh nghiệp (cộng sinh) được thông suốt.

Bình An