Giáo dục đại học với sứ mệnh phát triển nhân tài: Đào tạo nhân lực cho đột phá chiến lược
Giáo dục đại học phải chuyển mạnh từ đào tạo theo năng lực sẵn có sang đáp ứng định hướng phát triển chiến lược của đất nước.

Sinh viên Trường Đại học CMC. Ảnh: NTCC
Cùng với đó chủ động phát hiện, bồi dưỡng người học có năng lực nổi trội; gắn đào tạo với nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo và doanh nghiệp, qua đó phát triển đội ngũ nhân tài phục vụ phát triển quốc gia.
Đón đầu nhu cầu nhân lực công nghệ chiến lược
Theo PGS.TS Ngô Tứ Thành - Viện Công nghệ thông tin, Học viện Phụ nữ Việt Nam, Việt Nam đang đối mặt với thách thức lớn về nguồn nhân lực trong các ngành then chốt như công nghệ thông tin, điện tử viễn thông, bán dẫn, vi mạch và công nghệ nano. Vì vậy, giáo dục đại học cần trở thành hạt nhân giải quyết tình trạng thiếu hụt nhân lực có năng lực trong các lĩnh vực công nghệ chiến lược quốc gia.
Sự phát triển nhanh của trí tuệ nhân tạo tạo sinh (GenAI) càng đặt ra yêu cầu các trường chủ động tái cấu trúc chương trình đào tạo. Theo đó, cần loại bỏ tư duy học thuộc cú pháp và những thao tác thủ công lỗi thời mà máy móc có thể đảm nhiệm, đồng thời củng cố các nền tảng kiến thức bền vững như toán học, giải thuật, vật lý bán dẫn. Các năng lực mới như kỹ nghệ câu lệnh và tư duy kiểm định hệ thống cũng cần được tích hợp vào chương trình. Quan trọng hơn, sinh viên phải được trang bị tư duy phản biện, năng lực giải quyết vấn đề phức tạp và khả năng tự học để thích ứng với sự thay đổi liên tục của công nghệ.
Cùng với đổi mới chương trình, PGS.TS Ngô Tứ Thành cho rằng cần chuyển từ liên kết đào tạo đơn thuần sang mô hình đồng kiến tạo giữa đại học và doanh nghiệp. Doanh nghiệp chia sẻ các tài nguyên công nghệ như phần mềm mô phỏng (EDA Tools), thư viện công nghệ (PDK) và dữ liệu thực tế; trong khi nhà trường bảo đảm nền tảng khoa học cho người học.
Theo mô hình này, doanh nghiệp có thể trực tiếp đặt đề bài cho các đồ án tốt nghiệp liên ngành từ những vấn đề thực tế trong sản xuất, kinh doanh. Dưới sự hướng dẫn của giảng viên và kỹ sư trưởng, sinh viên được tiếp cận các yêu cầu về vận hành, an toàn thông tin và chi phí. Qua đó, khoảng cách giữa lý thuyết và thực tiễn được thu hẹp, đồng thời tạo điều kiện chuyển hóa kết quả nghiên cứu trong trường đại học thành các giải pháp có khả năng ứng dụng.
Một nhiệm vụ quan trọng khác là phát hiện sớm sinh viên có năng lực nổi trội, tạo điều kiện để các em tham gia nhóm nghiên cứu mạnh, phòng thí nghiệm trọng điểm và các dự án công nghệ chiến lược. Việc kết hợp đào tạo chuyên sâu với nghiên cứu khoa học, học bổng tài năng và sự hướng dẫn của chuyên gia sẽ góp phần hình thành đội ngũ nhà khoa học, kỹ sư và chuyên gia công nghệ có khả năng làm chủ những lĩnh vực đất nước còn thiếu hụt nhân lực.

Ảnh minh họa ITN.
Gắn đào tạo với nghiên cứu và thực tiễn
Ông Nguyễn Thế Lực - Viện trưởng Viện Khoa học, Công nghệ và Giáo dục Việt Nam cho rằng, trong giai đoạn phát triển mới, giáo dục đại học không chỉ có chức năng đào tạo nguồn nhân lực trình độ cao mà còn phải trở thành trung tâm phát hiện, bồi dưỡng và phát triển nhân tài; tạo ra tri thức mới, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Đây là yêu cầu mang tính chiến lược, nhất là khi Việt Nam đang đẩy mạnh chuyển đổi số, phát triển kinh tế tri thức và từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.
Nhân tài không chỉ được nhận diện qua thành tích học tập, điểm số hay bằng tốt nghiệp xuất sắc, mà còn thể hiện ở tư duy độc lập, khả năng sáng tạo, giải quyết vấn đề và tạo ra giá trị cho xã hội. Vì vậy, các trường đại học cần tạo điều kiện để người học sớm tham gia nhóm nghiên cứu, dự án khoa học, phòng thí nghiệm và hoạt động đổi mới sáng tạo; tăng cường gắn kết đào tạo đại học, sau đại học với nghiên cứu khoa học; đồng thời phát triển các nhóm nghiên cứu mạnh và có cơ chế hỗ trợ sinh viên, học viên, nghiên cứu sinh tiềm năng.
Cùng với đó, cần chú trọng phát triển đội ngũ giảng viên, nhà khoa học đầu ngành và có chính sách thu hút chuyên gia giỏi trong nước, quốc tế tham gia đào tạo, nghiên cứu tại Việt Nam. Chất lượng một trường đại học không chỉ thể hiện ở số lượng người tốt nghiệp mà còn ở năng lực nghiên cứu, chất lượng nguồn nhân lực, những sáng kiến được ứng dụng và đóng góp thực chất cho đất nước.
Doanh nghiệp cũng cần trở thành đối tác trong toàn bộ quá trình đào tạo và phát triển nhân tài, thay vì chỉ tiếp nhận sinh viên sau tốt nghiệp. Sự phối hợp giữa Nhà nước, nhà trường, doanh nghiệp và các tổ chức nghiên cứu cần được thúc đẩy, trong đó doanh nghiệp tham gia xây dựng chuẩn đầu ra, góp ý chương trình đào tạo, cung cấp môi trường thực hành, tiếp nhận sinh viên thực tập và đặt hàng nghiên cứu.
Ở chiều ngược lại, nhà trường chủ động cập nhật công nghệ, phương pháp quản trị và yêu cầu nghề nghiệp mới vào chương trình giảng dạy; phát triển các mô hình đào tạo gắn với vị trí việc làm, dự án thực tế và nhu cầu tuyển dụng. Hợp tác quốc tế cũng cần được mở rộng để người học có cơ hội tiếp cận các chuẩn nghề nghiệp tiên tiến.
“Tuy nhiên, gắn kết với doanh nghiệp không có nghĩa là giáo dục đại học chỉ phục vụ nhu cầu ngắn hạn của thị trường lao động. Người học vẫn cần được trang bị nền tảng khoa học, tư duy phản biện, đạo đức nghề nghiệp và khả năng học tập suốt đời để thích ứng với những thay đổi trong tương lai”, ông Lực cho hay.
Giáo dục đại học chỉ thực sự trở thành động lực phát triển quốc gia khi chuyển từ đào tạo người sử dụng công nghệ sang đào tạo đội ngũ có khả năng nghiên cứu, sáng tạo, làm chủ và phát triển công nghệ, qua đó nâng cao năng lực tự chủ và sức cạnh tranh của đất nước. - PGS.TS NGÔ TỨ THÀNH
