Giáo dục - đào tạo: Nền tảng cho khát vọng phát triển đất nước

Học sinh trải nghiệm thiết bị trí tuệ nhân tạo tại Ngày hội lựa chọn nguyện vọng xét tuyển 2025. Ảnh minh họa: Minh Phong

Trước tác động sâu rộng của chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo, giáo dục không chỉ thích ứng, mà phải đi trước một bước trong định hình tư duy và năng lực.

Chuẩn bị nguồn nhân lực chất lượng

Đề cập đến các chương trình mục tiêu quốc gia và chiến lược liên quan đến trí tuệ nhân tạo (AI), ông Phạm Quang Hưng – Cục trưởng Cục Khoa học, Công nghệ và Thông tin (Bộ GD&ĐT) cho biết, định hướng chung là: Thay vì tập trung vào “tạo việc làm”, giáo dục cần giúp người học hình thành năng lực tự định vị, tự tìm kiếm cơ hội việc làm và thích ứng với thị trường lao động biến động nhanh chóng. Đây là cách tiếp cận căn cơ và bền vững.

Thực tiễn cho thấy, nhiều cơ sở giáo dục đại học đã triển khai hiệu quả định hướng này như: Đại học Kinh tế Quốc dân, Đại học Bách khoa Hà Nội, Đại học Phenikaa… Thông qua các hoạt động học thuật, nghiên cứu khoa học, chuyển giao công nghệ và kết nối cộng đồng chuyên môn, giảng viên cùng người học được đặt trong không gian học thuật mở, có điều kiện chia sẻ kinh nghiệm, cập nhật tri thức và nâng cao năng lực nghề nghiệp.

Theo ông Phạm Quang Hưng, người lao động, giảng viên, nhà khoa học tin rằng, khi tham gia vào các mạng lưới học thuật và chuyên môn, họ không chỉ được chia sẻ tri thức mà còn nâng cao năng lực làm việc, năng lực thích ứng và sáng tạo. Có thể thấy, trong bối cảnh chuyển đổi số và phát triển AI diễn ra mạnh mẽ, khoa học giáo dục đang đứng trước cơ hội lớn để khẳng định vai trò dẫn dắt.

Với nền tảng thể chế ngày càng hoàn thiện, cùng sự vào cuộc tích cực của đội ngũ nhà khoa học, ngành Giáo dục được kỳ vọng sẽ tạo ra những đột phá thực chất, góp phần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và năng lực cạnh tranh quốc gia trong giai đoạn phát triển mới.

Trong bối cảnh AI phát triển nhanh chóng, tác động sâu rộng đến mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, giáo dục đại học đặc biệt các cơ sở đào tạo giáo viên đứng trước yêu cầu cấp thiết phải chủ động thích ứng, đồng thời giữ vai trò dẫn dắt về định hướng giá trị.

GS.TS Huỳnh Văn Sơn – Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm TP Hồ Chí Minh nhấn mạnh, AI không chỉ thay đổi theo từng năm, tháng mà “thay đổi hàng ngày, giờ”, đòi hỏi các nhà trường phải liên tục vận động để thích nghi, nhưng không phải trong thế bị động mà bằng tinh thần làm chủ.

Từ góc nhìn của cơ sở đào tạo giáo viên trọng điểm, GS.TS Huỳnh Văn Sơn khẳng định, Trường Đại học Sư phạm TP Hồ Chí Minh đã có sự chuẩn bị từ sớm cho việc ứng dụng AI trong đào tạo.

Cách đây khoảng 7 năm, nhà trường đã xây dựng và đưa vào chương trình đào tạo các học phần liên quan đến ứng dụng AI trong nghề nghiệp. Đây là bước đi mang tính đón đầu, xuất phát từ nhận thức chuyển đổi số và sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ thông tin, trong đó có AI sẽ sớm không thể tách rời của nghề giáo.

Sinh viên Trường Đại học Sư phạm Hà Nội tham gia Hội thi nghiệp vụ cấp trường năm 2025. Ảnh: Thanh Tùng

Đổi mới đào tạo giáo viên và khoa học giáo dục

Thực tế cho thấy, trong những năm đầu triển khai, sinh viên và giảng viên đều chưa nhận thức đầy đủ về tầm quan trọng của các học phần này. Việc lựa chọn còn dè dặt, thậm chí chưa được ưu tiên.

Tuy nhiên, GS.TS Huỳnh Văn Sơn cho hay, khoảng 5 năm trở lại đây, khi tác động của chuyển đổi số và AI ngày càng rõ nét, sinh viên đã chủ động, hào hứng hơn với các học phần liên quan đến AI. Các em nhận ra rằng, nếu không trang bị sớm năng lực số và năng lực ứng dụng công nghệ, người làm nghề giáo sẽ khó có thể đáp ứng yêu cầu của thực tiễn giáo dục hiện đại.

Ông cho rằng, việc bổ sung một học phần hay thêm tín chỉ không phải là yếu tố quan trọng nhất. Điều cốt lõi nằm ở luận điểm chung và quan điểm đào tạo xuyên suốt. Trên nền tảng đó, Trường Đại học Sư phạm TP Hồ Chí Minh đã chuẩn bị một cách đồng bộ, toàn diện, từ đội ngũ giảng viên đến hạ tầng kỹ thuật.

Trước hết, nhà trường thường xuyên tổ chức các hoạt động tập huấn, bồi dưỡng cho đội ngũ giảng viên, đặc biệt là những giảng viên trực tiếp đảm nhiệm việc hình thành và phát triển năng lực số cho sinh viên sư phạm – những giáo viên tương lai.

“Việc bồi dưỡng này không chỉ dừng ở kỹ năng sử dụng công nghệ, mà còn hướng đến khả năng tích hợp công nghệ vào dạy học, giáo dục và quản lý lớp học một cách hiệu quả, có mục tiêu và có định hướng sư phạm rõ ràng”, GS.TS Huỳnh Văn Sơn nhấn mạnh và cho biết, Trường Đại học Sư phạm TP Hồ Chí Minh đã đầu tư hệ thống đào tạo trực tuyến từ sớm, ngay từ năm 2019, với sự hỗ trợ của Bộ GD&ĐT và sự đồng hành của các đối tác.

Nhờ vậy, trong giai đoạn dịch Covid-19, hoạt động đào tạo và bồi dưỡng của nhà trường không bị gián đoạn hay lúng túng trong việc chuyển đổi sang hình thức trực tuyến. “Điều này cho thấy, sự chủ động chuẩn bị hạ tầng công nghệ không chỉ giúp nhà trường thích ứng với tình huống bất thường, mà còn tạo nền tảng lâu dài cho chuyển đổi số giáo dục”, GS.TS Huỳnh Văn Sơn khẳng định.

Tuy nhiên, theo Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm TP Hồ Chí Minh, để thực sự đón đầu, hệ thống phòng học thông minh cần tiếp tục được đầu tư mạnh mẽ hơn. Bên cạnh đó, việc chuẩn bị các phòng thi trên máy cũng là yêu cầu cấp thiết, nhất là trong bối cảnh Bộ GD&ĐT dự kiến tổ chức thi tốt nghiệp THPT trên máy vào năm 2027. Đây không chỉ là bài toán về thiết bị, mà còn là bài toán về nhân lực, quy trình và năng lực tổ chức.

Ảnh minh họa INT.

Đào tạo giáo viên làm chủ công nghệ

Một vấn đề mang tính nền tảng khác được GS.TS Huỳnh Văn Sơn nhấn mạnh là năng lực số của đội ngũ. Khi năng lực số của giảng viên, sinh viên sư phạm, sinh viên nói chung và học sinh phổ thông liên tục thay đổi, thì nhà trường cũng phải liên tục đổi mới để có thể thích ứng và dẫn dắt. Theo ông, một người giáo viên nếu không có năng lực nghề nghiệp đủ đầy, đặc biệt năng lực số, sẽ rất khó thuyết phục và khó có thể đào tạo ra những người làm nghề một cách chân chính, đúng nghĩa.

Trong quan điểm của Trường Đại học Sư phạm TP Hồ Chí Minh, yếu tố quan trọng nhất không phải là cơ sở vật chất hay công nghệ, mà là quan điểm đào tạo số gắn với đạo đức và tính nhân văn.

GS.TS Huỳnh Văn Sơn khẳng định, đây là tuyên bố nhất quán của nhà trường, xuất phát từ giá trị cốt lõi là nhân văn. Theo đó, trong từng học phần có ứng dụng công nghệ thông tin, trong từng hoạt động có sử dụng AI, nhà trường đều chú trọng chuẩn bị cho người học về đạo đức số. Các giá trị nhân văn được “phủ” vào quá trình đào tạo, nhằm bảo đảm con người làm chủ công nghệ, chứ không để công nghệ hay AI chi phối, dẫn dắt ngược lại.

Cách tiếp cận này không chỉ dừng ở việc “bắt kịp” xu hướng công nghệ, mà hướng đến mục tiêu sâu xa hơn: đào tạo đội ngũ giáo viên có năng lực số, có bản lĩnh nghề nghiệp và có nền tảng đạo đức, nhân văn vững chắc. Trong kỷ nguyên AI, đó chính là điều kiện tiên quyết để giáo dục phát triển bền vững, đúng hướng và vì con người.

Cũng với vai trò là đơn vị đầu ngành trong đào tạo giáo viên của cả nước, PGS.TS Nguyễn Đức Sơn – Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm Hà Nội cho biết, nhà trường xác định rõ yêu cầu cấp thiết phải chủ động chuẩn bị nguồn lực và kế hoạch đào tạo đội ngũ giáo viên đáp ứng bối cảnh AI phát triển nhanh chóng.

Chủ trương của Đảng và Nhà nước về phát triển khoa học – công nghệ, chuyển đổi số trong giáo dục đã rõ ràng. Trường Đại học Sư phạm Hà Nội đang tiến hành rà soát tổng thể các chương trình đào tạo hiện hành nhằm kịp thời điều chỉnh, cập nhật cho phù hợp với yêu cầu mới.

Theo PGS.TS Nguyễn Đức Sơn, để tổ chức hiệu quả các hoạt động giáo dục ở bậc phổ thông, trước hết người giáo viên phải vững vàng về chuyên môn. Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện nay, đó mới chỉ là điều kiện cần. Điều kiện đủ là giáo viên phải biết tận dụng những cơ hội mà AI mang lại cho dạy học và giáo dục. AI mở ra khả năng kết nối rộng lớn, đặc biệt tạo điều kiện cá thể hóa quá trình học tập, thúc đẩy sự phát triển toàn diện của người học.

Đặc biệt, PGS.TS Nguyễn Đức Sơn nhấn mạnh yêu cầu hướng dẫn học sinh tiếp cận và sử dụng AI một cách chủ động, có kiểm soát, tránh lệ thuộc vào công nghệ. Đây là quá trình dài, đòi hỏi nhà trường không chỉ đổi mới chương trình đào tạo, mà còn chú trọng tổ chức thực hành, thực tập để sinh viên được trải nghiệm và vận dụng các công cụ AI trong thực tiễn giáo dục; từ đó hình thành năng lực nghề nghiệp phù hợp với yêu cầu của giáo dục hiện đại.

Minh Phong