Giáo dục lịch sử trong kỷ nguyên số: Công nghệ là trợ thủ đắc lực

Phim hoạt hình lịch sử “Khát vọng non sông” được phát sóng trên VTV1. Ảnh: ITN

Làm mới cách dạy và học

Từng gây ấn tượng trên nền tảng TikTok với các video kể chuyện lịch sử thu hút hàng triệu lượt xem, anh Lý Hữu Trường (SN 2000, quê Tuyên Quang) được cộng đồng mạng biết đến với tên gọi “Trường Lịch sử” - một ví dụ sinh động về cách tiếp cận lịch sử bằng tư duy hiện đại.

Thông qua hơn 200 video clip đã thực hiện, anh Trường lựa chọn cách kể giản dị, gần gũi, lồng ghép những câu nói nổi tiếng của các nhân vật lịch sử như Hai Bà Trưng, Trần Bình Trọng, Út Tịch... để truyền tải kiến thức. Nhờ cách thể hiện sinh động, giàu cảm xúc và phù hợp với thói quen tiếp nhận thông tin của giới trẻ, các sản phẩm của anh thu hút lượng lớn người xem, góp phần khơi dậy sự quan tâm đối với lịch sử trong cộng đồng.

Câu chuyện của “Trường Lịch sử” cho thấy, lịch sử không khô khan nếu được truyền tải bằng phương pháp phù hợp. Từ thực tiễn này, có thể gợi mở nhiều suy nghĩ về việc đổi mới phương pháp dạy học môn Lịch sử trong trường phổ thông hiện nay. Thay vì thiên về truyền thụ kiến thức theo lối ghi nhớ, cần tăng cường các hình thức dạy học trực quan, kể chuyện, ứng dụng công nghệ số và các nền tảng truyền thông mới để tạo hứng thú cho học sinh.

Đồng thời, việc khuyến khích học sinh tham gia sáng tạo nội dung lịch sử như làm video, thực hiện dự án học tập hay kể chuyện theo góc nhìn cá nhân cũng là hướng đi cần được quan tâm. Khi người học trở thành chủ thể khám phá và lan tỏa tri thức, môn Lịch sử sẽ trở nên gần gũi, hấp dẫn hơn, qua đó góp phần bồi dưỡng tình yêu lịch sử, lòng tự hào dân tộc cho thế hệ trẻ.

Trong tiết dạy - học Lịch sử của cô và trò Trường Tiểu học Nam Trung Yên (Hà Nội), không khí sôi động với Quizizz - phần mềm trò chơi trực tuyến giúp học sinh ôn lại kiến thức cũ một cách nhẹ nhàng, thú vị. Những câu hỏi nhanh về triều đại nhà Trần, nhân vật tiêu biểu như Trần Nhân Tông, Trần Hưng Đạo hay các trận chiến chống quân Nguyên Mông được đưa ra dưới dạng trắc nghiệm.

Không dừng lại ở việc đặt và trả lời câu hỏi, tiết học còn tái hiện lịch sử bằng mô hình rạp chiếu bóng ảo. Khi cảnh cận quay đến bàn tay “bóp nát quả cam” của chàng thiếu niên 16 tuổi Trần Quốc Toản đã khiến nhiều học sinh không khỏi xúc động, cảm nhận rõ sự uất ức của chàng trai trẻ. Cảnh tiếp theo, Trần Quốc Toản cùng nghĩa quân rèn vũ khí, tập luyện ngày đêm, không khí lớp học trở nên sôi nổi. Một vài học sinh thì thầm bàn luận, như thấu hiểu tinh thần quyết tâm ấy.

Đặc biệt, khi khoảnh khắc lá cờ thêu dòng chữ “Phá cường địch, báo hoàng ân” tung bay trong gió giữa trận chiến, cả lớp vỡ òa trong tiếng hò reo. Điều đó đồng nghĩa, bài học lịch sử không còn là những dòng chữ khô khan, mà trở thành câu chuyện sống động khắc sâu trong lòng mỗi học sinh.

Khi cô giáo đặt câu hỏi: “Các em có hiểu vì sao Trần Quốc Toản lại quyết tâm như vậy?”, những cánh tay giơ lên, nhiều học sinh phản xạ trả lời: “Vì cậu ấy yêu nước, muốn cống hiến dù tuổi còn nhỏ”. Khoảnh khắc này không chỉ đơn thuần là bài học lịch sử, mà còn là trải nghiệm đầy cảm xúc. Học sinh không chỉ học về sự kiện, mà còn cảm nhận được tinh thần kiên trung, lòng yêu nước của các bậc tiền nhân.

Một hoạt cảnh trong tiết học Lịch sử có ứng dụng công nghệ thông tin của Trường Tiểu học Võ Thị Sáu (An Khê, Gia Lai). Ảnh: Website nhà trường

Cô - trò hào hứng

Thông qua hoạt động này, các em không chỉ ghi nhớ sự kiện mà còn hiểu sâu sắc hơn về tư duy chiến lược của cha ông trong công cuộc bảo vệ đất nước. Học sinh Nguyễn Khắc Minh Trí - đóng vai vua Trần Anh Tông bày tỏ: “Em rất thích tiết học Lịch sử như thế này, vừa học vừa chơi. Tiết học đã khiến em và các bạn hiểu và yêu hơn lịch sử giữ nước hào hùng của dân tộc”.

Cô Đinh Thị Hương Thảo - giáo viên chủ nhiệm lớp 5A5 chia sẻ, việc ứng dụng khoa học công nghệ vào tiết học giúp học sinh hào hứng, yêu và tự hào về lịch sử nước nhà. Không dừng lại ở việc tiếp thu thụ động, các em còn chủ động kiến tạo kiến thức thông qua nền tảng Padlet - trang web giúp học sinh đăng tải tài liệu, chia sẻ ý kiến và cùng nhau thảo luận trực tuyến. Thay vì phải mang theo nhiều sách vở, giờ đây chỉ cần chiếc máy tính hoặc điện thoại, học sinh có thể truy cập vào kho tài liệu chung của lớp để tìm hiểu về bài học.

Theo cô Thảo, việc sử dụng các trang web chính thống như baotanglichsu.vn hay edu.vn giúp học sinh tiếp cận những thông tin chính xác, tránh tình trạng tiếp nhận kiến thức sai lệch trên mạng.

Lịch sử thường bị xem là môn học khô khan, nhưng theo bà Đào Tuệ Hồng - tác giả sách giáo khoa Lịch sử và Địa lí lớp 5, bộ Kết nối tri thức với cuộc sống, khi áp dụng công nghệ vào giảng dạy, môn học sẽ trở nên hấp dẫn và dễ hiểu hơn rất nhiều. Thay vì phải ghi nhớ con số, sự kiện một cách máy móc, học sinh có thể tiếp cận lịch sử qua hình ảnh, video, hoạt động tương tác. Điều này giúp các em không chỉ học mà còn yêu thích môn học.

Việc ứng dụng công nghệ trong giảng dạy không chỉ phù hợp với học sinh thành phố, mà còn có thể triển khai rộng rãi ở vùng nông thôn nếu có sự đầu tư hợp lý về cơ sở vật chất. Mặc dù phương pháp này mang lại hiệu quả rõ rệt, song bà Hồng cho rằng, để áp dụng rộng rãi, giáo viên cần đầu tư về thời gian và công sức. Bên cạnh đó, việc sử dụng công nghệ trong giảng dạy đòi hỏi sự hỗ trợ từ nhà trường, gia đình và các cơ quan quản lý giáo dục.

Chính sự đa dạng trong các phương pháp giảng dạy như phim ảnh, kể chuyện và hoạt cảnh đã tạo ra không khí học tập phong phú. Nhờ đó, học sinh không chỉ đơn thuần tiếp nhận kiến thức mà còn tự khám phá, trải nghiệm và trình bày. Điều này giúp các em phát triển kỹ năng tự học, tự nghiên cứu mà không cần phải phụ thuộc vào những bài giảng khô khan, khó hiểu.

Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, việc đưa công nghệ vào giảng dạy lịch sử không chỉ là xu hướng, mà trở thành yêu cầu tất yếu. Song, theo bà Tăng Thị Ngọc Mai - nguyên Phó Giám đốc Sở GD&ĐT Trà Vinh (cũ), đại biểu Quốc hội khóa XIV, yếu tố quyết định nằm ở vai trò của người thầy trong việc “chiếm lĩnh” không gian số để định hướng nhận thức cho học sinh.

Một tiết dạy học Lịch sử - Địa lí của Trường THCS Minh Đức (Hải Phòng). Ảnh: ITN

Cần “bộ lọc xịn”

Thực tế cho thấy, nhiều nội dung lịch sử khi được thể hiện qua video ngắn, infographic, mô phỏng 3D hay các nền tảng TikTok và mạng xã hội khác đã trở nên sinh động, dễ tiếp cận hơn, khơi gợi hứng thú học tập. Không ít học sinh chia sẻ “trend lịch sử” trên mạng giúp các em nhớ sự kiện nhanh, hiểu bối cảnh rõ hơn. Giáo viên cũng ghi nhận, nếu biết khai thác hợp lý, đây là nguồn học liệu phong phú, hỗ trợ tích cực cho đổi mới phương pháp dạy học.

Tuy nhiên, bà Mai cảnh báo, đi cùng cơ hội là những rủi ro không nhỏ. Không gian mạng là môi trường mở, nơi thông tin vừa đa dạng vừa khó kiểm chứng. Một số nội dung lịch sử bị đơn giản hóa quá mức, thậm chí sai lệch, xuyên tạc vì mục đích câu view, câu like. Nếu không có “bộ lọc xịn”, học sinh dễ bị tiếp nhận thông tin một cách thụ động, thiếu phản biện, dẫn đến nhận thức lệch lạc về lịch sử dân tộc.

Chính vì vậy, bà Mai nhấn mạnh, vai trò của giáo viên cần được tái định vị. Người thầy không chỉ truyền đạt kiến thức, mà phải dẫn dắt trong không gian số. Điều này đòi hỏi giáo viên cần chủ động cập nhật công nghệ, tham gia vào các nền tảng số, xây dựng và chia sẻ những nội dung lịch sử chính xác, hấp dẫn, phù hợp với tâm lý học sinh. Khi giáo viên hiện diện tích cực trên không gian mạng, họ có thể định hướng dòng chảy thông tin, giúp học sinh tiếp cận tri thức đúng đắn.

Bên cạnh đó, cần chú trọng rèn luyện cho học sinh năng lực số và tư duy phản biện. Học sinh cần được trang bị kỹ năng kiểm chứng thông tin, biết so sánh nguồn, đặt câu hỏi và đánh giá độ tin cậy của nội dung. Đây là “lá chắn” quan trọng để các em không bị cuốn theo những thông tin sai lệch.

Thẳng thắn mà nói, việc ứng dụng công nghệ trong dạy học Lịch sử đang mang lại những tín hiệu tích cực, góp phần thay đổi cách tiếp cận của học sinh đối với môn học vốn được coi là khô khan - bà Châu Thị Quỳnh Dao, đại biểu Quốc hội khóa XVI nhấn mạnh. Tuy nhiên, từ góc độ quản lý nhà nước, bà cho rằng cần nhìn nhận đầy đủ cả cơ hội và thách thức, đặc biệt là nguy cơ sai lệch thông tin lịch sử trên không gian mạng.

Hiện nay, các nền tảng số và mạng xã hội trở thành kênh tiếp cận thông tin phổ biến của giới trẻ. Những nội dung lịch sử được “kể lại” theo phong cách hiện đại, gần gũi, thậm chí mang tính giải trí thu hút sự quan tâm lớn của học sinh. Đây là tín hiệu tích cực, cho thấy lịch sử hoàn toàn có thể trở nên hấp dẫn nếu được truyền tải đúng cách.

Tuy nhiên, một số “trend lịch sử” có xu hướng giản lược, cắt xén hoặc diễn giải sai bản chất sự kiện. Nếu không được kiểm soát, điều này có thể ảnh hưởng trực tiếp đến nhận thức của thế hệ trẻ, thậm chí làm sai lệch giá trị lịch sử và truyền thống dân tộc.

Do đó, bà Châu Quỳnh Dao cho rằng, cần có những giải pháp đồng bộ từ phía Nhà nước và các cơ quan liên quan. Trước hết, cần hoàn thiện hành lang pháp lý về quản lý nội dung số, đặc biệt là các nội dung liên quan đến lịch sử, văn hóa. Các nền tảng cần có trách nhiệm kiểm duyệt, xử lý kịp thời những thông tin sai lệch, xuyên tạc.

Cùng với đó, ngành Giáo dục cần chủ động xây dựng hệ sinh thái học liệu số chính thống, dễ tiếp cận, phù hợp với học sinh. Khi có nguồn thông tin chuẩn mực, hấp dẫn, học sinh sẽ có xu hướng lựa chọn những nội dung đáng tin cậy thay vì bị cuốn theo các thông tin thiếu kiểm chứng.

Một yếu tố quan trọng khác là phát huy vai trò của đội ngũ giáo viên. Nhà nước cần có chính sách đào tạo, bồi dưỡng để giáo viên nâng cao năng lực số, đủ khả năng tham gia vào không gian mạng với tư cách người định hướng. Đồng thời, cần có cơ chế khuyến khích, ghi nhận những sáng kiến đổi mới trong giảng dạy lịch sử gắn với công nghệ.

Về lâu dài, cần hình thành văn hóa sử dụng thông tin có trách nhiệm trong học sinh. Các em không chỉ tiếp nhận mà cần biết chọn lọc, kiểm chứng và lan tỏa những giá trị đúng đắn.

“Có thể khẳng định, công nghệ là công cụ quan trọng để đổi mới giáo dục, nhưng cũng đặt ra yêu cầu cao hơn trong việc bảo vệ sự thật lịch sử. Nếu có sự vào cuộc đồng bộ của Nhà nước, nhà trường và xã hội, chúng ta hoàn toàn có thể biến thách thức thành cơ hội, đưa lịch sử đến gần hơn với thế hệ trẻ một cách đúng đắn và bền vững”, bà Châu Quỳnh Dao nhấn mạnh.

Đồng quan điểm, bà Tăng Thị Ngọc Mai đề xuất ngành Giáo dục xây dựng kho học liệu số chuẩn hóa về lịch sử, đồng thời có cơ chế khuyến khích giáo viên sáng tạo nội dung trên nền tảng số. Việc kết nối giữa nhà trường với các chuyên gia lịch sử, cơ quan nghiên cứu, đơn vị truyền thông cần được tăng cường nhằm bảo đảm tính chính xác và hấp dẫn của nội dung.