Giáo dục trí tuệ nhân tạo cho học sinh phổ thông: Đưa cơ hội đến vùng khó

Phòng học STEM tại Trường Phổ thông dân tộc bán trú Tiểu học & THCS Đinh Thanh Kháng. Ảnh: NTCC

Không “đốt cháy giai đoạn”

Đưa AI vào trường học ở vùng cao không chỉ là câu chuyện có bao nhiêu máy tính hay đường truyền Internet. Với những học sinh chưa từng tiếp xúc công nghệ, hình thành kỹ năng số cơ bản là bước khởi đầu để các em tiếp cận chương trình mới.

Sau sắp xếp trường lớp, tại Trường Phổ thông dân tộc bán trú Tiểu học & THCS Đinh Thanh Kháng (Sơn Tây Thượng, Quảng Ngãi), chênh lệch điều kiện công nghệ giữa các điểm trường đang đặt ra bài toán không nhỏ.

Ông Nguyễn Minh Anh - Hiệu trưởng nhà trường, cho biết tại điểm chính Đinh Thanh Kháng, cơ sở vật chất và đội ngũ giáo viên tương đối ổn định. Tuy nhiên, ở các phân hiệu mới sáp nhập như Sơn Bua, Sơn Liên, phòng máy tính còn thiếu và xuống cấp. Khó khăn lớn hơn là khả năng tiếp cận công nghệ của học sinh.

Nếu học sinh tại điểm trường chính đã có điều kiện làm quen với máy tính thì phần lớn học sinh ở các phân hiệu là con em đồng bào địa phương, gần như chưa từng sử dụng thiết bị này hoặc chỉ mới tiếp xúc vài lần tại trường. “Khi học sinh cầm con chuột máy tính mà tay còn run thì làm sao học AI được?”, ông Anh chia sẻ.

Từ thực tế đó, Trường Phổ thông dân tộc bán trú Tiểu học & THCS Đinh Thanh Kháng xác định không thể đưa ngay nội dung AI vào dạy học đồng loạt. Trước tiên, học sinh được khảo sát trình độ tin học để phân loại mức độ tiếp cận và có phương án hỗ trợ phù hợp.

Với nhóm học sinh chưa thành thạo máy tính, học kỳ I sẽ tập trung vào những kỹ năng cơ bản như khởi động máy, sử dụng chuột, bàn phím, truy cập Internet và thực hiện các thao tác đơn giản trên thiết bị. Đến học kỳ II, khi học sinh đã có nền tảng kỹ năng số, nhà trường mới từng bước triển khai nội dung AI. Cách làm này phù hợp hơn với điều kiện thực tế, bởi nếu bỏ qua kỹ năng cơ bản, việc học AI khó đạt hiệu quả.

Cùng với lộ trình chuyên môn, nhà trường tính toán phương án điều hòa nguồn lực. Ông Nguyễn Minh Anh cho biết, máy tính từ điểm trường chính có thể được luân chuyển về các phân hiệu khó khăn; giáo viên có năng lực cũng được điều động để hỗ trợ học sinh ở những nơi thiếu thốn hơn. Điều này đòi hỏi giáo viên chia ca, sắp xếp thời gian di chuyển và tổ chức các buổi thực hành phù hợp.

Trường THPT Võ Chí Công - Hùng Sơn (TP Đà Nẵng) có khoảng 250 học sinh, phòng máy hiện có gần 30 máy tính hoạt động. Với quy mô này, việc bố trí các lớp học và thực hành chương trình AI trong thời lượng 12 tiết cơ bản nằm trong khả năng của nhà trường.

Ông Nguyễn Công Tươi - Hiệu trưởng Trường THPT Võ Chí Công - Hùng Sơn, cho biết hằng năm nhà trường nhận được kinh phí từ ngân sách để đầu tư, mua sắm, cải tạo thiết bị theo nhu cầu thực tế. Trước năm học mới, trường kiểm tra, vận hành phòng máy để chủ động bảo dưỡng, nâng cấp khi cần thiết.

Điều khiến nhà trường băn khoăn hơn là năng lực của đội ngũ giáo viên. Giáo viên đã chủ động sử dụng AI trong công việc hành chính và hỗ trợ giảng dạy. Song biết sử dụng công cụ cho bản thân khác với tổ chức một tiết học để học sinh hiểu, thực hành và hình thành kỹ năng.

Theo ông Tươi, hiện chưa có công cụ cụ thể để đánh giá định lượng mức độ và hiệu quả sử dụng AI của từng giáo viên. Vì vậy, nhà trường mong có hướng dẫn chuyên môn và chương trình tập huấn đủ sâu để giáo viên chuyển từ “biết dùng” sang “biết dạy”.

“Khi đã đưa vào chương trình dạy thì phải có nền tảng chứ không phải là một hoạt động ngoại khóa đơn thuần. Phải có giáo án cụ thể, thiết kế nội dung giảng dạy rõ ràng cho học sinh chứ không thể tổ chức chung chung”, ông Tươi nhấn mạnh.

Chuẩn bị từ nguồn lực sẵn có

Trường THPT Hướng Phùng, khu vực vùng cao biên giới Quảng Trị, lựa chọn cách chủ động chuẩn bị từ sớm trên cơ sở điều kiện hiện có.

Ông Nguyễn Hữu Thịnh - Hiệu trưởng nhà trường, cho biết trường đã thống nhất chủ trương thành lập Câu lạc bộ AI do nhóm Tin học tổ chức. Đây là bước chuẩn bị ban đầu, tạo môi trường để học sinh tìm hiểu, trải nghiệm và hình thành hứng thú với lĩnh vực mới.

Cùng đó, nhà trường nghiên cứu phương án triển khai 12 tiết AI cho mỗi lớp trong năm học. Điểm đáng chú ý là các tiết học được tổ chức như những tiết riêng về AI, không tích hợp trực tiếp nội dung AI vào chương trình của từng môn học.

Nhà trường sẽ căn cứ Khung nội dung giáo dục trí tuệ nhân tạo do Bộ ban hành và hướng dẫn của Sở GD&ĐT Quảng Trị, kết hợp phân tích năng lực giáo viên để phân công phù hợp.

Chẳng hạn, một tiết AI có thể giao cho giáo viên Ngữ văn phụ trách nếu nội dung yêu cầu học sinh sử dụng công cụ AI để xây dựng kịch bản, làm phim hoạt hình hoặc tạo sản phẩm truyền thông sau khi hoàn thành bài học Ngữ văn. Tiết học vẫn là một tiết AI riêng, chỉ lựa chọn tình huống và nhiệm vụ gần với chuyên môn của giáo viên để tổ chức hiệu quả hơn.

Ông Nguyễn Công Tươi cũng cho rằng đây là hướng các trường cần tính đến khi tổ chức 12 tiết AI. Những nội dung về kỹ thuật, công nghệ có thể giao cho giáo viên có chuyên môn phù hợp, trong khi nội dung liên quan đến đạo đức, pháp luật và trách nhiệm khi sử dụng AI có thể phân công cho giáo viên ở những lĩnh vực tương ứng.

Với Trường THPT Hướng Phùng, cơ sở vật chất hiện có cơ bản đáp ứng kế hoạch ban đầu. Phòng Tin học được trang bị 24 máy tính kết nối mạng. Sau các đợt khảo sát, nhà trường chủ động bổ sung máy dự phòng, nâng số máy hoạt động tốt lên khoảng 30 máy.

Với quy mô phòng máy này, thời lượng 12 tiết cho mỗi lớp có thể được sắp xếp, điều phối. Tuy nhiên, ông Thịnh cho rằng nếu thời lượng hoặc quy mô học tập tăng cao hơn, điều kiện hiện tại sẽ khó bảo đảm hiệu quả.

Bên cạnh thiết bị, chất lượng kết nối mạng và điều kiện học tập tại gia đình cũng là vấn đề được nhà trường lưu ý. Không phải học sinh nào cũng có điện thoại thông minh hoặc đường truyền Internet đủ tốt để tự học, thực hành AI ngoài giờ.

Vì vậy, phòng Tin học được xác định là nơi học sinh có thể trực tiếp tiếp cận thiết bị và nhận sự hỗ trợ của giáo viên. Đây cũng là lý do nhà trường chú trọng xây dựng lực lượng giáo viên nòng cốt.