Giáo hoàng Leo XIV kêu gọi giải giáp AI trong văn kiện 43.000 từ nhắm vào Big Tech

Văn kiện của Giáo hoàng Leo XIV là bức thư dài gần 43.000 từ, với 245 đoạn, mang tên “Nhân tính vĩ đại (Magnifica humanitas): Bảo vệ con người trong thời đại AI”, trình bày quan điểm của ông về các vấn đề đạo đức và xã hội do AI đặt ra.

Trước khi văn kiện này được công bố, nhiều lãnh đạo ngành AI đã vận động hành lang với Vatican. Christopher Olah, đồng sáng lập Anthropic, cũng phát biểu tại Vatican sau khi Giáo hoàng Leo XIV công bố văn kiện.

Vị giáo hoàng đầu tiên mang quốc tịch Mỹ cảm ơn Christopher Olah và cam kết sẽ hợp tác với ông. “Tôi chấp nhận lời mời cùng hợp tác của ông, để cùng lắng nghe, cùng đối thoại và cùng tìm ra con đường cho nhân loại trong thời đại AI”, Giáo hoàng Leo XIV nói.

Trong văn kiện, Giáo hoàng Leo XIV cảnh báo về vũ khí tự động, tác động môi trường của AI và nguy cơ công nghệ này làm suy giảm kết nối giữa con người với nhau. Tuy nhiên, ông cũng nhấn mạnh rằng AI không phải là thứ “vốn dĩ xấu xa”.

Dù nhiều lo ngại được nêu lần này tương đồng với phát biểu trước đây của Giáo hoàng Leo XIV và những người hoài nghi về AI, văn kiện trên vẫn được xem là một sự can thiệp lớn của Vatican vào cuộc tranh luận ngày càng gay gắt xoay quanh AI.

Giáo hoàng Leo XIV trò chuyện với Christopher Olah (bên phải) tại hội trường Aula Nuova del Sinodo ở Vatican ngày 25/5. Ảnh: Getty Images.

3 điểm đáng chú ý trong văn kiện về AI của Giáo hoàng Leo XIV:

1. AI không nên bị các Big Tech độc quyền

Xuyên suốt văn kiện, Giáo hoàng Leo XIV nhiều lần cảnh báo về việc quyền lực AI bị tập trung vào “tay một số ít người”.

Ngành AI hiện bị chi phối bởi các hãng công nghệ lớn (Big Tech) như Nvidia, Microsoft, Amazon, Google, Meta, OpenAI, Anthropic.

Dù không nêu đích danh công ty nào, Giáo hoàng Leo XIV cảnh báo rằng các “tác nhân kinh tế và công nghệ lớn” đang ngày càng kiểm soát nền tảng, hạ tầng, dữ liệu và năng lực tính toán.

“Khi quyền lực như vậy tập trung trong tay một số ít người, mọi thứ dễ trở nên thiếu minh bạch và khó bị công chúng giám sát, làm gia tăng nguy cơ xuất hiện những mô hình phát triển méo mó, tạo ra sự phụ thuộc, loại trừ, thao túng và bất bình đẳng mới”, ông viết.

Dựa trên nguyên tắc Công giáo về “quyền thụ hưởng phổ quát đối với tài sản chung”, vốn cho rằng mọi người đều có quyền tự nhiên với các tài nguyên như không khí và nước, Giáo hoàng Leo XIV cho rằng nguyên tắc này giờ đây cũng nên được mở rộng sang thuật toán, nền tảng số và dữ liệu.

Ông cảnh báo rằng các “nhóm nhỏ nhưng có ảnh hưởng lớn” có thể sử dụng AI để tác động đến tiến trình dân chủ và định hướng hệ thống kinh tế theo hướng có lợi cho họ.

Trong văn kiện, Giáo hoàng Leo XIV kêu gọi “giải giáp AI” khỏi cuộc chạy đua phát triển thuật toán ngày càng mạnh hơn, thu thập dữ liệu ngày càng lớn hơn và cạnh tranh để thống trị thị trường.

Theo ông, “giải giáp AI” nghĩa là đưa công nghệ này thoát khỏi sự kiểm soát độc quyền của một số ít công ty, mở ra cho xã hội cùng thảo luận và tranh luận, từ đó giúp AI trở nên gần gũi hơn với con người và phù hợp với sự đa dạng về văn hóa cũng như lối sống trên thế giới.

Đến nay, các hãng công nghệ lớn vẫn chưa đưa ra phản hồi chính thức về văn kiện AI của Giáo hoàng Leo XIV. Song tại buổi công bố văn kiện của Giáo hoàng Leo XIV hôm 25/5, Chris Olah nói rằng có khả năng AI sẽ thay thế lao động con người “ở quy mô rất lớn”.

“Nếu điều đó xảy ra, việc hỗ trợ những người bị thay thế sẽ trở thành một nghĩa vụ đạo đức mang tính lịch sử”, Chris Olah phát biểu khi ngồi cạnh Giáo hoàng Leo XIV.

Chris Olah là lãnh đạo mảng nghiên cứu diễn giải cơ chế hoạt động của AI tại Anthropic. Đây là công ty AI hàng đầu thế giới có trụ sở ở thành phố San Francisco (Mỹ), chuyên phát triển các mô hình Claude.

Ông cho biết các công ty như Anthropic đang hoạt động dưới áp lực thương mại, địa chính trị và cá nhân rất lớn, đôi khi mâu thuẫn với lợi ích rộng lớn hơn của xã hội.

“Mọi phòng thí nghiệm AI tiên phong đều hoạt động dưới áp lực về thương mại, cạnh tranh và nhiều ràng buộc khác, đôi khi khiến họ khó làm điều tốt nhất cho xã hội”, Chris Olah nói. Theo ông, ngay cả các nhà nghiên cứu có thiện chí cũng vẫn chịu ảnh hưởng từ những áp lực đó.

Đồng sáng lập Anthropic cho rằng điều này khiến sự giám sát từ bên ngoài trở nên cần thiết.

Anthropic từng xung đột với chính quyền Trump do kiên quyết yêu cầu các biện pháp hạn chế việc sử dụng mô hình Claude với mục đích quân sự, chẳng hạn tự động nhắm mục tiêu cho vũ khí hoặc giám sát người dân trong nước.

Chris Olah hoan nghênh việc Giáo hội Công giáo tham gia vào lĩnh vực AI đang phát triển nhanh chóng, cho rằng các câu hỏi đạo đức do công nghệ này đặt ra vượt xa phạm vi kỹ thuật.

“Những vấn đề mà AI đặt ra vượt xa phạm vi của giới nghiên cứu AI”, ông nói và kêu gọi cần có “những nhà phê bình chân thành, sâu sắc” có thể chất vấn các hãng công nghệ cũng như giúp định hướng việc phát triển các hệ thống AI mạnh mẽ theo hướng có lợi cho xã hội.

Chris Olah nhấn mạnh 3 lĩnh vực cần được chú ý khẩn cấp:

- Nguy cơ mất việc làm trên diện rộng.

- Nhu cầu bảo đảm lợi ích từ AI được chia sẻ trên toàn thế giới.

- Câu hỏi chưa có lời giải về cách diễn giải hành vi ngày càng phức tạp, đôi khi thiếu minh bạch của các hệ thống AI.

“Việc phát triển AI đang tập trung ở một số ít quốc gia giàu có. Làm thế nào để bảo đảm thành quả từ AI được chia sẻ trên phạm vi toàn cầu?”, lãnh đạo Anthropic nói.

2. Thông điệp gửi tới các nhà phát triển AI

Giáo hoàng Leo XIV đưa ra “lời kêu gọi đặc biệt” dành cho những người phát triển AI.

Ông cho rằng các nhà phát triển “mang trách nhiệm đạo đức và tinh thần đặc biệt”, vì mỗi quyết định thiết kế đều “phản ánh một quan niệm về con người”.

Giáo hoàng Leo XIV kêu gọi các nhà phát triển xây dựng hệ thống AI dựa trên các giá trị như minh bạch, trách nhiệm và “sự cẩn trọng để bảo đảm điều đang được tạo ra thực sự là điều tốt đẹp”.

Ông cảnh báo không nên mô tả AI là hoàn toàn trung lập và khách quan, bởi các hệ thống này thường phản ánh và củng cố định kiến của chính những người tạo ra chúng.

3. "Làn sóng mất việc do AI có nguy cơ tạo ra sự nghèo nàn về con người và văn hóa”

Một chủ đề lớn trong bức thư là nguy cơ thất nghiệp do AI, khi Giáo hoàng Leo XIV cảnh báo rằng tình trạng mất việc hàng loạt có thể trở thành “thảm họa xã hội thực sự”.

Nỗi lo AI tàn phá thị trường lao động đã xuất hiện từ khi AI tạo sinh bùng nổ. Dù một số công ty gần đây liên hệ các đợt sa thải với AI, không phải ai cũng tin rằng công nghệ này sẽ gây ra thảm họa việc làm.

Stephen Parker, đồng phụ trách chiến lược đầu tư toàn cầu tại JPMorgan Chase Private Bank, nói với trang Insider rằng “các công ty đang nhận ra AI có thể giúp nâng cao năng lực người lao động” thay vì khiến họ trở nên lỗi thời.

Trong văn kiện, Giáo hoàng Leo XIV viết rằng dù AI giúp công việc của con người an toàn và dễ dàng hơn là điều đáng hoan nghênh, nhưng “bảo vệ cơ hội việc làm và vai trò không thể thay thế của con người phải luôn là nguyên tắc chung”.

Vị giáo hoàng 70 tuổi nhấn mạnh rằng “theo đuổi lợi nhuận lớn hơn” không thể là lý do biện minh cho các quyết định cắt giảm nhân viên.

Theo Giáo hoàng Leo XIV, làn sóng mất việc do AI có nguy cơ tạo ra “sự nghèo nàn về con người và văn hóa”.

Ông cho rằng chính phủ và doanh nghiệp cần chuẩn bị trước cho sự gián đoạn do AI gây ra trước khi có thêm nhiều việc làm biến mất.

“Mỗi khi triển khai tự động hóa hoặc AI, doanh nghiệp cần đi kèm các biện pháp cụ thể và có thể kiểm chứng để bảo vệ việc làm, đào tạo lại kỹ năng và bảo đảm người lao động vẫn có vai trò trong quá trình chuyển đổi này”, ông viết.

Theo Giáo hoàng Leo XIV, điều này sẽ giúp AI tập trung vào việc hỗ trợ con người có thêm thời gian và phát huy năng lực của mình, thay vì khiến nhiều người bị gạt ra bên lề xã hội.