Giáo viên trở thành 'thám tử' ngăn thuốc lá điện tử len lỏi vào trường học

Tuyên truyền phòng chống thuốc lá, thuốc lá điện tử tại Trường THPT Yên Thành 3 (Nghệ An).

"Biệt đội thám tử" trong lớp học

"Trong lớp học, những biểu hiện bất thường đôi khi bắt đầu từ những điều rất nhỏ. Một học sinh thường xuyên xin ra ngoài trong giờ học, tìm cách che giấu đồ dùng cá nhân hoặc tranh thủ rời khỏi lớp vào giờ ra chơi có thể khiến giáo viên chú ý. Những dấu hiệu ấy chưa đủ để kết luận học sinh sử dụng thuốc lá nhưng nếu được quan sát và tìm hiểu đúng cách, chúng có thể giúp thầy cô phát hiện sớm nguy cơ để kịp thời hỗ trợ", cô Phan Thị Khánh Ly, giáo viên Trường THPT Yên Thành 3 (Nghệ An) chia sẻ về kinh nghiệm của bản thân trong việc nhiều năm phát hiện, ngăn chặn thuốc lá, thuốc lá điện tử len lỏi vào môi trường học đường.

Dù không nằm ở trung tâm thành phố hay thị trấn lớn nhưng tại Trường THPT Yên Thành 3, tình trạng học sinh sử dụng thuốc lá, thuốc lá điện tử vẫn là vấn đề cần quan tâm. Theo nữ giáo viên, một trong những nguyên nhân khiến học sinh tìm đến thuốc lá điện tử là tâm lý lứa tuổi. Ở giai đoạn THPT, các em có nhu cầu khám phá, muốn thử những điều mới lạ và đôi khi dễ bị tác động bởi bạn bè, mạng xã hội hoặc những hình ảnh xuất hiện trong môi trường xung quanh.

Có học sinh biết thuốc lá điện tử tiềm ẩn nguy cơ đối với sức khỏe nhưng vẫn muốn thử một lần để thỏa mãn sự tò mò. Có em sau lần sử dụng đầu tiên nhận ra những hệ lụy và chủ động dừng lại. Nhưng cũng có trường hợp bị cuốn vào thói quen, khó tự mình thoát ra. "Các em ở độ tuổi muốn khám phá bản thân nên khi nhìn thấy một điều mới lạ trên mạng xã hội hoặc từ bạn bè, các em dễ nảy sinh tâm lý muốn thử", nữ giáo viên chia sẻ.

Điều đáng lo ngại theo cô Ly đó là ranh giới giữa tò mò và hình thành thói quen có thể bị vượt qua lúc nào không hay. Một lần thử không đồng nghĩa với việc chắc chắn sẽ nghiện nhưng việc tiếp xúc với sản phẩm chứa nicotine có thể dẫn đến lệ thuộc, ảnh hưởng đến sức khỏe và quá trình phát triển của thanh thiếu niên.

Không chỉ là câu chuyện về nhận thức, thuốc lá điện tử còn đặt ra bài toán về cách giáo dục. Nếu chỉ dừng lại ở những lời cảnh báo, yêu cầu ký cam kết hoặc xử lý khi phát hiện vi phạm, nhà trường có thể chưa chạm tới nguyên nhân khiến học sinh bắt đầu và tiếp tục sử dụng.

Từ thực tế chủ nhiệm, nữ giáo viên đã thành lập mô hình "Biệt đội thám tử". Ban đầu, đây chỉ là một cách hỗ trợ quản lý nền nếp lớp học. Nhưng khi phát hiện học sinh có dấu hiệu sử dụng thuốc lá, cô nhận ra mô hình có thể được vận dụng để nắm bắt tình hình, kịp thời phát hiện nguy cơ và hỗ trợ các em.

Nội dung tuyên truyền phòng chống thuốc lá điện tử cũng được lồng ghép trong những tiết học tại Trường THPT Yên Thành 3.

Điểm đặc biệt là những thành viên được lựa chọn không nhất thiết phải là học sinh học giỏi nhất hay ngoan ngoãn nhất lớp. Cô Ly thường cân nhắc cả những em có cá tính mạnh, có mối quan hệ bạn bè rộng và dễ tiếp cận những nhóm học sinh khác.

Theo cô, những học sinh này đôi khi có khả năng trò chuyện, chia sẻ với bạn bè tự nhiên hơn so với người lớn. Nhờ vậy, các em có thể nhận biết những biểu hiện đáng lưu ý và cung cấp thông tin để giáo viên tìm hiểu thay vì khiến bạn bè cảm thấy bị soi xét hay nghi ngờ.

Việc quan sát cũng không được thực hiện theo cách theo sát một học sinh suốt ngày. Các thành viên chú ý đến những biểu hiện trong giờ học, giờ ra chơi và các hoạt động tập thể. Khi có thông tin, giáo viên xem xét, xác minh thận trọng trước khi đưa ra biện pháp phù hợp. "Thay vì chỉ đặt học sinh vào vị trí người bị quản lý, nhà trường có thể trao cho các em vai trò chủ động trong việc xây dựng môi trường học đường lành mạnh", cô Ly chia sẻ thêm.

Tuy nhiên, theo tinh thần của mô hình, "thám tử" không đồng nghĩa với việc khuyến khích học sinh bí mật theo dõi, tự ý kiểm tra đồ dùng cá nhân hoặc công khai chỉ điểm bạn bè. Việc phát hiện nguy cơ cần đi cùng nguyên tắc tôn trọng quyền riêng tư, tránh gán nhãn và không để học sinh bị cô lập. Thông tin do học sinh cung cấp chỉ nên là căn cứ ban đầu để giáo viên có trách nhiệm xác minh.

Bên cạnh đó, giáo viên cũng không làm việc đơn độc trong hành trình ngăn chặn thuốc lá, thuốc lá điện tử len lỏi vào trong môi trường học đường. Cô Ly thường phối hợp với Đoàn trường, Ban giám hiệu và gia đình để tuyên truyền, tư vấn, hỗ trợ học sinh. Thay vì chỉ giảng giải tác hại theo cách một chiều, cô tạo điều kiện để các em tự tìm hiểu, tự nhận diện nguy cơ và rút ra kết luận cho mình.

Những video tuyên truyền, hoạt động ngoại khóa và các chương trình do Đoàn trường tổ chức được sử dụng để đưa vấn đề thuốc lá điện tử đến gần học sinh hơn. Đáng chú ý, những em từng sử dụng hoặc có nguy cơ sử dụng cũng được khuyến khích tham gia hoạt động tuyên truyền, từ người cần được hỗ trợ trở thành người có thể chia sẻ trải nghiệm và nhắc nhở bạn bè.

Những tấm bảng cấm hút thuốc được đặt tại trường học.

Sự thay đổi bắt đầu từ học sinh

Trong quá trình chủ nhiệm, cô Ly nhớ về một học sinh bắt đầu sử dụng thuốc lá từ năm lớp 10. Đến đầu năm lớp 11, khi cô tiếp nhận lớp, những dấu hiệu liên quan đến việc sử dụng thuốc lá của học sinh này mới được cô chú ý và tìm hiểu. Thay vì chỉ trách phạt, cô lựa chọn cách tiếp cận từng bước, trò chuyện riêng, phân tích những nguy cơ, khuyến khích học sinh tự tìm hiểu tác hại, đồng thời phối hợp với gia đình để cùng hỗ trợ.

"Khi thấy nghi ngờ, tôi sẽ tập trung quan sát những thay đổi trong sinh hoạt và học tập của học trò. Trước đây, học sinh này có sử dụng thuốc lá và thường có những biểu hiện khiến giáo viên chú ý, chẳng hạn tìm lý do ra ngoài trong giờ học hoặc giờ ra chơi, trên người có những mùi hương lạ để át đi mùi thuốc. Tuy nhiên, sau khi được phân tích, học trò hiểu ra tác hại của thuốc lá và cam kết từ bỏ", cô Ly nhớ lại.

Là giáo viên chủ nhiệm, cô Ly cũng chủ động theo dõi diễn biến thay đổi của học sinh. Khoảng thời gian sau đó, nam sinh không còn những biểu hiện "lạ" như trước nữa. Qua trao đổi với gia đình, nữ giáo viên được biết không còn những dấu hiệu liên quan đến thuốc lá trong đồ dùng của học trò như trước. Việc học của em có chuyển biến tích cực hơn, từ một học sinh thuộc nhóm cuối lớp vươn lên trong giai đoạn cuối học kỳ I và đầu học kỳ II.

Không chỉ trông chờ vào bản cam kết

Nếu tại Trường THPT Yên Thành 3, giáo viên tìm cách phát huy vai trò của học sinh trong việc phát hiện và ngăn ngừa nguy cơ, thì tại Trường THPT Nguyễn Trường Tộ (Nghệ An), công tác phòng, chống thuốc lá cũng đặt ra những thách thức không nhỏ.

Theo thầy Nguyễn Lương Ngọc, Bí thư Đoàn trường, một bộ phận học sinh đã hình thành thói quen hút thuốc từ những năm học THCS. Khi bước vào bậc THPT, việc giúp các em từ bỏ không thể chỉ dựa vào những lời nhắc nhở.

Trong phòng công tác học sinh, những bản cam kết của học sinh từng bị phát hiện sử dụng thuốc lá, thuốc lá điện tử vẫn được lưu giữ. Các em đã hứa không tái phạm, nhưng trên thực tế, một số trường hợp vẫn tiếp tục vi phạm.

Công tác quản lý càng trở nên phức tạp khi cách thức cất giấu, sử dụng thuốc lá điện tử ngày càng khó nhận biết. Theo thầy Ngọc, thiết bị có thể được ngụy trang dưới hình thức những vật dụng điện tử quen thuộc. Một số học sinh cất thiết bị trong quần áo, cặp sách hoặc để tại khu vực nhà xe, sau đó tranh thủ lấy ra sử dụng vào giờ ra chơi.

Những vị trí khuất như nhà vệ sinh, góc khuất trong khuôn viên trường cũng có thể trở thành nơi học sinh tìm cách sử dụng thuốc lá nhằm tránh sự quan sát của giáo viên.

Trước tình hình đó, nhà trường tăng cường nắm bắt thông tin ngay từ đầu cấp, phối hợp giữa giáo viên chủ nhiệm, Đoàn trường, bộ phận giám thị và lực lượng an ninh. Việc kiểm tra được chú trọng tại những khu vực dễ phát sinh vi phạm, nhất là đầu giờ, giờ ra chơi và thời điểm tan học.

Một số học sinh cất thiết bị trong quần áo, cặp sách hoặc để tại khu vực nhà xe, sau đó tranh thủ lấy ra sử dụng vào giờ ra chơi. Ảnh minh họa

Khi phát hiện dấu hiệu nghi vấn, nhà trường xác minh sự việc, trao đổi với phụ huynh để phối hợp giáo dục. Với trường hợp tái phạm, nhà trường phối hợp cùng gia đình và Công an phường nhằm tăng cường quản lý, ngăn ngừa vi phạm tiếp diễn. 

Nếu phát hiện dấu hiệu cung cấp thuốc lá điện tử cho học sinh, thông tin được chuyển đến lực lượng chức năng để phối hợp kiểm tra, xử lý theo thẩm quyền.

Dẫu vậy, theo thầy Ngọc, kiểm tra và xử lý chỉ là một phần của công tác phòng, chống thuốc lá học đường. Điều quan trọng hơn là giúp học sinh hiểu rõ tác hại, nhận diện những cám dỗ và từng bước thay đổi hành vi. Bên cạnh yêu cầu cam kết, giáo viên cần gần gũi, tìm hiểu tâm lý, kiên trì tư vấn và động viên để các em chủ động từ bỏ.