Giấy chứng nhận quyền tác giả không phải 'tấm khiên' tuyệt đối

Từ vụ tranh chấp quyền tác giả bài thơ và ca khúc Gánh mẹ, dự thảo án lệ số 24/2026 của TAND tối cao được xây dựng trên cơ sở Bản án phúc thẩm số 66/2023/KDTM-PT ngày 27-6-2023 của TAND cấp cao tại TPHCM (về bồi thường chi phí thuê luật sư và nghĩa vụ chứng minh quyền tác giả trong trường hợp có chứng cứ ngược lại) đặt ra những vấn đề đáng quan tâm trong thực tiễn bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ. PV Báo Sài Gòn Giải Phóng có cuộc trao đổi với luật sư Đặng Thị Thúy Huyền, Đoàn Luật sư TPHCM, về những vấn đề pháp lý đặt ra từ vụ việc.

* PHÓNG VIÊN: Dự thảo án lệ số 24/2026 có đặt ra một vấn đề đáng quan tâm là giá trị của Giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả khi xuất hiện chứng cứ ngược lại. Theo luật sư, Giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả có phải căn cứ quyết định ai là tác giả?

Luật sư Đặng Thị Thúy Huyền. Ảnh: NVCC

* Luật sư ĐẶNG THỊ THÚY HUYỀN: Không nên hiểu theo hướng đó. Theo cơ chế được viện dẫn trong dự thảo, quyền tác giả phát sinh từ khi tác phẩm được sáng tạo và được thể hiện dưới một hình thức vật chất nhất định. Đăng ký quyền tác giả không phải thủ tục bắt buộc để quyền tác giả phát sinh.

Giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả có giá trị quan trọng trong việc ghi nhận thông tin về tác giả, tác phẩm, chủ sở hữu quyền tác giả và tạo thuận lợi về mặt chứng minh. Tuy nhiên, khi xuất hiện chứng cứ ngược lại, người được cấp giấy chứng nhận vẫn có thể phải chứng minh cơ sở của quyền tác giả, quyền sở hữu của mình.

Như trong vụ tranh chấp quyền tác giả của tác phẩm Gánh mẹ, nguyên đơn cho rằng bài thơ đã được mình sáng tác và đăng trên Facebook từ năm 2014. Trong khi đó, bị đơn được cấp Giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả đối với tác phẩm âm nhạc cùng tên vào năm 2019, trong đó có phần lời.

Vi bằng được lập trong vụ án ghi nhận việc bài thơ đã được đăng tải từ năm 2014. Kết luận giám định được bản án viện dẫn cũng xác định phần lời bài hát và bài thơ hầu hết giống nhau về từ ngữ, cách ngắt câu và phân đoạn. Đây là những chứng cứ ngược lại được tòa án xem xét khi xác định nghĩa vụ chứng minh.

Điểm cần nhấn mạnh là không phải cứ có một bài đăng Facebook sớm hơn thì suy ra người đăng bài đương nhiên là tác giả. Chứng cứ về thời điểm công bố phải được đặt trong mối liên hệ với nội dung tác phẩm, chủ thể đăng tải, quá trình hình thành tác phẩm và các tài liệu khác trong hồ sơ vụ án.

* Vậy chứng cứ trên môi trường số có ý nghĩa thế nào trong tranh chấp quyền tác giả?

* Trong bối cảnh tác phẩm ngày càng được sáng tạo, lưu trữ và công bố trên môi trường số, các dấu vết điện tử có thể trở thành nguồn chứng cứ quan trọng. Tuy nhiên, một bài đăng trên mạng xã hội có thể giúp xác định nội dung đã xuất hiện tại thời điểm nhất định, nhưng cần làm rõ tài khoản đăng tải thuộc về ai, nội dung đăng tải có phải tác phẩm đang tranh chấp hay không và người đăng có phải người sáng tác hay không.

Như trong vụ tranh chấp tác phẩm Gánh mẹ, các chứng cứ được tòa án xem xét trong tổng thể. Bên cạnh việc vi bằng ghi nhận bài thơ được đăng tải trước thời điểm bị đơn đăng ký quyền tác giả, kết luận giám định cho thấy mức độ tương đồng rất lớn giữa bài thơ và phần lời ca khúc. Trong khi đó, người đứng tên trên giấy chứng nhận khai tác phẩm được hoàn thành từ năm 2013 nhưng không xuất trình được tài liệu chứng minh cho thông tin tự khai này.

* Từ vụ Gánh mẹ, theo bà, người sáng tác và bên sử dụng tác phẩm cần lưu ý gì?

* Điều quan trọng nhất là phải coi trọng chứng cứ ngay từ quá trình sáng tạo và khai thác tác phẩm. Đối với người sáng tác, cần lưu giữ bản thảo, dữ liệu gốc, lịch sử chỉnh sửa, thông tin công bố và các thỏa thuận cho phép sử dụng tác phẩm. Đây là những tài liệu có thể giúp chứng minh quá trình hình thành và quyền đối với tác phẩm khi xảy ra tranh chấp.

Đối với bên sử dụng tác phẩm, việc ký hợp đồng với người đứng tên trên Giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả là một căn cứ quan trọng, nhưng cần kiểm tra người đó thực sự có quyền cấp phép đối với từng phần của tác phẩm hay không. Đặc biệt với tác phẩm âm nhạc có nhiều thành tố, cần xác định rõ quyền đối với phần nhạc, phần lời và quyền liên quan.

Đối với người khởi kiện, nếu yêu cầu bên xâm phạm thanh toán các khoản chi phí như phí cho luật sư thì nên chuẩn bị hồ sơ chứng minh khoản phí ngay từ đầu. Không nên chờ đến khi kết thúc vụ án mới đưa ra một con số mà thiếu tài liệu chứng minh.

Từ vụ việc này có thể thấy, Giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả là một căn cứ quan trọng nhưng không phải điểm kết thúc của việc chứng minh quyền. Khi có chứng cứ ngược lại, sự thật về quá trình sáng tạo và quyền đối với tác phẩm vẫn phải được làm rõ.