Gìn giữ hồn quê Kinh Bắc

Trong bối cảnh sắp xếp đơn vị hành chính, việc gìn giữ những giá trị ấy không chỉ là trách nhiệm với quá khứ mà còn là cách bảo tồn bản sắc văn hóa cho tương lai.

Trầm tích văn hóa còn mãi

Dưới chân dãy Tây Yên Tử, thôn Mậu là nơi sinh sống lâu đời của đồng bào Dao với nhiều giá trị văn hóa đặc sắc còn được gìn giữ đến ngày nay.

Những bộ trang phục truyền thống được thêu tay công phu, lễ cấp sắc, tiếng hát dân ca, tri thức về cây thuốc nam hay những phong tục gắn với đời sống cộng đồng vẫn hiện diện trong nhịp sống thường ngày. Thôn có 350 hộ dân, phần lớn phụ nữ đều biết thêu trang phục truyền thống.

Tục lấy nước ở giếng Ngọc tại lễ hội Đình Chanh, xã Tân Yên. Ảnh: Vương Lâm.

Ông Nguyễn Văn Toàn, Bí thư Chi bộ thôn Mậu cho biết: “Người Dao nơi đây vẫn luôn coi việc bảo tồn văn hóa truyền thống là trách nhiệm của mỗi gia đình và cộng đồng. Dù cuộc sống có đổi thay thế nào thì tiếng nói, trang phục, lễ cấp sắc hay những bài dân ca của cha ông vẫn phải được con cháu gìn giữ. Bởi đó là điều làm nên bản sắc, trở thành nguồn lực quan trọng để phát triển du lịch cộng đồng, nâng cao đời sống người dân”.

Điều đáng quý là trong quá trình phát triển, những nét đẹp truyền thống của vùng đất này được gìn giữ, phát huy như một lợi thế riêng có. Đây cũng là minh chứng sinh động cho thấy bảo tồn văn hóa không phải là giữ nguyên quá khứ mà làm cho các giá trị truyền thống tiếp tục sống trong đời sống hôm nay.

Bên dòng sông Cầu, những lò gốm ở làng Phù Lãng vẫn đỏ lửa suốt nhiều thế kỷ qua. Lâu nay, làng gốm cổ không chỉ lưu giữ một nghề truyền thống mà còn gìn giữ cả một không gian văn hóa làng nghề đặc sắc. Nay đã ngoài 70 tuổi, nghệ nhân Nguyễn Thị Toán vẫn hằng ngày gắn bó với đất, lò nung. Bao năm làm nghề, bà chứng kiến những đổi thay của làng nghề. Với người thợ già, ngọn lửa lò gốm đã tạo nên những sản phẩm thủ công tinh xảo. Đó cũng là ký ức, tình yêu nghề được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Ở phía Bắc sông Cầu, làng Vân (tổ dân phố Yên Viên, phường Vân Hà) vẫn lưu giữ đậm nét dáng dấp của một làng cổ. Trải qua nhiều biến động của thời gian, người dân nơi đây vẫn gìn giữ nghề nấu rượu truyền thống, lễ hội vật cầu nước, những làn điệu dân ca quan họ cùng nếp sống cộng đồng bền chặt. Cùng với tạo dựng thương hiệu cho sản vật nổi tiếng, làng Vân còn bảo tồn được nhiều giá trị văn hóa gắn với đời sống làng quê vùng châu thổ.

Có thể thấy, mỗi miền quê đều đang lưu giữ một phần ký ức của văn hóa Kinh Bắc. Những giá trị ấy không chỉ thuộc về một ngôi làng mà đã trở thành tài sản chung của cộng đồng, góp phần tạo nên diện mạo văn hóa đa dạng và giàu bản sắc của Bắc Ninh hôm nay.

Đừng để hồn làng chỉ còn trong ký ức

Sau hợp nhất tỉnh, Bắc Ninh có quy mô dân số hơn 3,99 triệu người sinh sống tại 2.858 thôn, tổ dân phố thuộc 99 xã, phường. Mỗi địa danh đều mang một câu chuyện lịch sử, một ký ức cộng đồng và những giá trị văn hóa riêng có.

Việc sắp xếp thôn, tổ dân phố hiện nay là chủ trương đúng đắn, phù hợp với yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới. Tuy nhiên, cùng với sự thay đổi về địa giới, tên gọi hay mô hình tổ chức, nhiều người cũng băn khoăn làm thế nào để những giá trị gắn với từng ngôi làng không bị phai nhạt theo thời gian.

Trong bối cảnh sắp xếp lại thôn, tổ dân phố, bên cạnh việc bảo tồn các di sản văn hóa vật thể và phi vật thể, cần đẩy mạnh số hóa tư liệu lịch sử làng xã, gia phả, sắc phong, thần tích; xây dựng cơ sở dữ liệu văn hóa địa phương; ghi chép ký ức của các bậc cao niên. Quan trọng hơn cả là bồi đắp tình yêu quê hương cho thế hệ trẻ để các giá trị truyền thống được tiếp nối một cách tự nhiên và bền vững.

Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, làng ở Việt Nam không đơn thuần là một đơn vị cư trú mà là một cấu trúc văn hóa được hình thành và bồi đắp qua nhiều thế kỷ. Đằng sau mỗi tên làng là lịch sử lập làng, là đình chùa, miếu mạo, là lễ hội, hương ước, nghề truyền thống, quan hệ họ tộc và ký ức cộng đồng. Vì vậy, khi thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính cần đặc biệt quan tâm tới việc bảo tồn các giá trị văn hóa gắn với cộng đồng dân cư.

Thực tế cho thấy, điều đáng lo không phải là sự thay đổi tên gọi hành chính mà là nguy cơ mai một những giá trị làm nên bản sắc của mỗi vùng quê. Nếu những gia phả cổ bị thất lạc, những câu chuyện về nguồn cội không còn người kể, những phong tục đẹp không còn được trao truyền thì theo thời gian, sợi dây kết nối giữa quá khứ và hiện tại cũng sẽ dần mờ nhạt.

Lễ hội tưởng nhớ Thủy tổ quan họ ở làng Diềm, phường Kinh Bắc. Ảnh: Việt Hưng.

Bảo tồn văn hóa làng vì thế không chỉ là giữ lại những công trình vật thể như đình, đền, chùa hay các di tích lịch sử, quan trọng hơn là giữ gìn những giá trị phi vật thể đã ăn sâu vào đời sống cộng đồng. Đó là tiếng hát quan họ trong mùa lễ hội; nghề truyền thống được trao truyền qua nhiều thế hệ; là tình làng nghĩa xóm, đạo lý uống nước nhớ nguồn và niềm tự hào về quê hương xứ sở.

Tại tổ dân phố Tư Mại (phường Cảnh Thụy), truyền thống gặp mặt đêm giao thừa hay tổ chức chúc thọ người cao tuổi đầu xuân vẫn được duy trì nhiều năm qua với sự tham gia đông đủ của các gia đình. Những hoạt động tưởng chừng giản dị ấy lại góp phần gắn kết cộng đồng, giáo dục thế hệ trẻ về lòng hiếu kính và trách nhiệm với quê hương.

Với cụ Đào Quang Huy, 94 tuổi ở tổ dân phố Song Khê 1 (phường Tiền Phong), dù quê hương từng thay đổi địa giới và tên gọi hành chính nhưng truyền thống hiếu học, yêu nước của ngôi làng được mệnh danh “Làng Tiến sĩ” vẫn luôn được người dân trân trọng. Cụ chia sẻ: "Dù chia tách hay sáp nhập thôn, tổ dân phố nhưng những ký ức về quê hương thì không thể mất đi. Điều tôi mong nhất là con cháu sau này vẫn biết mình từ đâu mà lớn lên, vẫn nhớ những phong tục, nếp sống mà cha ông đã gìn giữ".

Bắc Ninh đang bước vào giai đoạn phát triển mới với không gian rộng lớn hơn, nguồn lực mạnh mẽ và sự hội tụ của nhiều sắc màu văn hóa. Chính trong bối cảnh ấy, việc gìn giữ những giá trị văn hóa làng quê càng có ý nghĩa đặc biệt. Bởi đó không chỉ là sự tri ân đối với quá khứ mà còn là cách gìn giữ hồn cốt văn hóa, tạo nền tảng tinh thần cho sự phát triển lâu dài. Tên làng có thể thay đổi nhưng những giá trị văn hóa được kết tinh qua hàng trăm năm lịch sử vẫn cần được nâng niu, gìn giữ.

Giữa nhịp sống hiện đại, việc bảo tồn văn hóa làng giúp các thế hệ mai sau nhớ về nguồn cội, tự hào về quê hương và viết tiếp câu chuyện của vùng đất Kinh Bắc giàu truyền thống.