Gìn giữ những ngôi nhà mái bổi

Một trong những ngôi nhà lợp mái bổi tại Bảo tàng Đồng Quê.

Độc đáo kiến trúc vùng ven biển

Tại xã Quỹ Nhất, giữa không gian làng quê đang từng ngày đổi thay, những ngôi nhà lợp mái bổi vẫn được một số gia đình gìn giữ. Qua tìm hiểu, phía sau mỗi nếp nhà là câu chuyện về cách người dân tận dụng nguồn nguyên liệu tại chỗ để dựng nhà, thích ứng với điều kiện tự nhiên, duy trì nếp sinh hoạt qua nhiều thế hệ.

Ngôi nhà mái bổi được dựng từ năm 1978 của gia đình ông Ngô Gia Thoáng, xã Quỹ Nhất.

Ông Ngô Gia Thoáng, chủ nhân ngôi nhà mái bổi được dựng từ năm 1978 ở xã Quỹ Nhất, cho biết: “Bổi (cây cói) là loại cây đặc trưng sinh trưởng mạnh ở các vùng đất bãi mặn, lợ ven biển. Quá trình thu hoạch cói của bà con nông dân thường được phân loại kỹ. Những cây cói có thân nhỏ, chiều dài đều từ 1,5 đến 1,6m sẽ được tuyển chọn để phục vụ nghề dệt chiếu truyền thống. Trong khi đó, những cây cói thân to, ngắn hơn hoặc cói loại sẽ được cắt, phơi khô trên các bờ bãi rồi đem về làm nguyên liệu lợp mái nhà.”

Ở nhiều địa phương, mái nhà truyền thống thường sử dụng rơm, rạ; trong khi đó, việc dùng cây cói để lợp mái tạo nên nét kiến trúc riêng ở một số vùng bãi bồi, lấn biển. Ngoài xã Quỹ Nhất, những ngôi nhà mái bổi còn lại ở Ninh Bình hiện nay chủ yếu nằm rải rác tại các xã Hải Thịnh, Lai Thành, Kim Đông, Bình Minh...

Đến thăm gia đình ông Vũ Văn Phi tại xã Lai Thành, chúng tôi được tận mắt chiêm ngưỡng ngôi nhà cấp 4 lợp mái bổi với tuổi đời 160 năm, được gia đình ông Phi gìn giữ qua 5 thế hệ. Căn nhà được xây dựng với diện tích rộng trên 50m2, thiết kế theo lối truyền thống gồm 3 gian giữa và 2 chái, bao quanh là hệ thống tường xây kiên cố. Ba gian nhà chính giữa không gian mở, trang trọng được gia chủ dùng làm phòng khách và nơi sinh hoạt chung, hai bên kê giường, tủ. Hai gian chái đóng vai trò như phần không gian kín đáo để làm buồng ngủ hoặc cất giữ những tài sản, vật dụng quan trọng của gia đình.

Ngôi nhà mái bổi của gia đình ông Vũ Văn Phi, xã Lai Thành

Điểm nhấn làm nên giá trị đặc trưng của những ngôi nhà là phần mái bổi đồ sộ. Mái nhà được lợp công phu với độ dày lớn, phần nóc thường dày từ 70cm đến 1m, hai bên mái dày trên 50cm. Với khối lượng bổi lớn, để gánh được phần mái, đòi hỏi hệ thống khung nhà phải được làm từ những cây gỗ to, chắc; hệ thống đòn tay, rui, mè bằng luồng chịu lực tốt, liên kết chặt chẽ bằng dây mây. Đặc biệt, trên nóc nhà lợp cói đều có những ụ cói nhỏ bện chặt vào xà nhà nhằm giúp giữ mái vững trước gió bão, đồng thời tạo nét mềm mại trang trí cho ngôi nhà.

Chính đặc tính của cây cói giúp những ngôi nhà mái bổi thích ứng tốt với điều kiện thời tiết vùng ven biển. Thân cây cói xốp, rỗng, chứa nhiều không khí bên trong nên có khả năng cách nhiệt tốt, ấm áp vào mùa đông, mát mẻ mùa hè. Ngoài ra, bề mặt thân cói bóng, trơn mượt nên khi trời mưa, nước thoát nhanh, hạn chế tình trạng đọng nước, ngấm dột. Nhờ đặc tính của cây cói và cách làm mái phù hợp, những ngôi nhà mái bổi trải qua hàng chục năm, dù nằm ngay vùng rốn bão ven biển vẫn đứng vững chãi.

Theo kinh nghiệm của những người dân gắn bó với nhà lợp bổi, mái càng nặng thì càng đầm, càng chắc chắn trước gió mưa. Nếu được bảo dưỡng thường xuyên, mái bổi có thể sử dụng trong nhiều năm trước khi phải lợp lại. Để bảo quản mái, người dân thường xuyên phải dùng dụng cụ cạo sạch lớp mùn, đất, cát đọng trên mái và có biện pháp phòng chống chuột cắn phá.

Nỗ lực gìn giữ những nếp nhà xưa

Quá trình tồn tại và gắn bó với đời sống sinh hoạt của người dân ven biển đã biến nhà mái bổi từ một công trình che mưa, che nắng thông thường trở thành nét văn hóa đặc sắc. Trước những năm 1995, khi điều kiện kinh tế chung còn nhiều khó khăn, nhà mái bổi là lựa chọn phổ biến của vùng quê nghèo. Lúc bấy giờ, diện tích trồng cói lên tới hàng trăm héc-ta, người dân dễ dàng tận dụng nguồn cói loại, giá rẻ ngay tại địa phương để dựng nhà. Thế nhưng, ngày nay, việc lợp và duy trì một ngôi nhà mái bổi trở nên khó khăn hơn, từ nguồn nguyên liệu đến nhân công và chi phí bảo dưỡng.

Cận cảnh kết cấu chịu lực bên trong ngôi nhà mái bổi

Hiện tại, phần lớn diện tích đất bãi ven biển đã được chuyển đổi cơ cấu sang trồng cây nông nghiệp hiệu quả cao hoặc nuôi trồng thủy sản, khiến nguồn cung cói tại chỗ khan hiếm. Ông Ngô Gia Thoáng, xã Quỹ Nhất cho biết thêm: “Nếu như trước đây nguồn bổi lợp nhà có thể dễ dàng tìm mua ngay tại các vùng bãi bồi ven biển trong tỉnh, thì nay muốn lợp phải đánh xe vào tận vùng Nga Sơn (Thanh Hóa) mới có thể đặt mua đủ nguyên liệu”. Theo ông, chi phí để lợp đủ 5 gian nhà mái bổi mới hiện nay đắt gấp 2-3 lần so với lợp nhà ngói.

Không chỉ tốn kém về nguyên liệu, quá trình thi công cần một lượng lớn nhân công. Ông Vũ Văn Phi chia sẻ thêm: “Muốn lợp mái phải thuê hàng chục người tuốt cói cho thẳng, rồi mới đưa lên mái. Công việc này cần người có kinh nghiệm, làm liên tục mới đảm bảo mái chắc và đều. Mỗi lần lợp lại mái phải mất gần một tháng mới hoàn thành”.

Ngoài ra, chi phí bảo trì nhà bổi cũng khá tốn kém. Do ảnh hưởng của thời tiết nắng mưa, gió heo may hàng năm, lớp cói trên cùng của mái sẽ bị xoăn và rụng xuống. Gia chủ phải thường xuyên thuê thợ về dặm, chải lại mái. Theo chu kỳ, cứ sau 3 năm phải bảo dưỡng nóc nhà một lần và khoảng 20-30 năm thì dỡ ra lợp lại toàn bộ mái. Mỗi lần đại tu, số tiền bỏ ra lên tới hàng trăm triệu đồng, một phần vì giá cói đắt đỏ, phần vì thợ biết lợp bổi lành nghề ngày càng thưa thớt, đẩy công thợ lên cao.

Hệ thống mái bổi đồ sộ được gia cố cẩn thận, giúp nếp nhà đứng vững trước điều kiện thời tiết khắc nghiệt của vùng ven biển.

Với gia đình ông Vũ Văn Phi, những khoản chi phí và công sức ấy vẫn đáng để bỏ ra. Ngôi nhà 160 năm tuổi đã gắn với 5 thế hệ, lưu giữ nhiều ký ức và nếp sinh hoạt của gia đình. Mỗi dịp lễ, Tết, con cháu từ nhiều nơi lại trở về sum họp dưới mái bổi. Vì thế, ông vẫn cố gắng tu sửa, giữ lại ngôi nhà để con cháu sau này còn có một nơi tìm về và hiểu hơn về nếp nhà của mình.

Bà Ngô Thị Khiếu, Giám đốc Bảo tàng Đồng Quê, xã Giao Ninh

Ý thức bảo tồn nét kiến trúc nhà mái bổi đã vượt ra khỏi phạm vi từng gia đình. Tại xã Giao Ninh, trong khuôn viên Bảo tàng Đồng Quê do nhà giáo Ngô Thị Khiếu làm chủ nhân, những nếp nhà mái bổi đã được phục dựng bài bản. Bà Khiếu cho biết: “Để dựng lại không gian chân thực nhất về đời sống các tầng lớp xã hội xưa (từ bần nông, trung nông đến địa chủ), tôi đã lặn lội sưu tầm, mua lại những ngôi nhà nguyên bản có tuổi đời từ 70 - 100 năm mang về phục dựng. Việc xây dựng 5 gian nhà mái bổi trong bảo tàng đã tiêu tốn tới hơn 30 tấn bổi, thi công ròng rã nhiều ngày với kỹ thuật công phu”. Từ khi đi vào hoạt động, những ngôi nhà mái bổi tại bảo tàng đã đón hàng vạn du khách từ nhiều địa phương đến tham quan, tìm hiểu về đời sống, văn hóa và kiến trúc vùng ven biển.

Những ngôi nhà mái bổi còn lại hôm nay lưu giữ kiến trúc gắn với quá trình khai phá, định cư và văn hóa của cư dân bãi bồi. Trong điều kiện vật liệu, nhân công và kỹ thuật lợp mái ngày càng khan hiếm, việc duy trì những ngôi nhà mái bổi cần sự chung tay của gia đình, cộng đồng và địa phương. Khi được gìn giữ đúng cách, kết nối với các hoạt động trải nghiệm, du lịch cộng đồng, những mái nhà làm từ cây cói sẽ tiếp tục phát huy giá trị văn hóa, góp phần lưu giữ dấu ấn riêng của vùng đất ven biển./.