Giới khoa học giải đáp 3 câu hỏi 'vì sao' về người thuận tay trái

Thuận tay trái - một sự khác biệt vô hình ở 10% dân số loài người đặt ra những bí ẩn sâu sắc trong nhiều lĩnh vực cùng một lúc. Hình ảnh: Kristina Armitage

Vì sao có người thuận tay trái, có người thuận tay phải?

Trong nhiều năm, các nhà khoa học từng tìm kiếm một "gene thuận tay trái" duy nhất. Tuy nhiên, kết quả nghiên cứu ngày càng cho thấy bức tranh phức tạp hơn nhiều.

Theo Tổng quan nghiên cứu "Di truyền học về tính thuận tay ở người" (Genetics of human handedness: microtubules and beyond) đăng trên tạp chí Trends in Genetics tháng 6/2025, tính thuận tay trái chịu ảnh hưởng của khoảng 40 biến thể di truyền khác nhau. Mỗi biến thể chỉ làm thay đổi rất nhỏ xác suất một người thuận tay trái, trong đó nhiều biến thể liên quan đến nhóm gene tubulin - nhóm gene đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển và tổ chức của hệ thần kinh.

Điểm đáng chú ý là nhóm gene tubulin, vốn mã hóa các protein tạo nên vi ống (microtubules) - cấu trúc đóng vai trò như "bộ khung" và hệ thống vận chuyển bên trong tế bào.

Các nhà khoa học cho rằng, ngay từ giai đoạn bào thai, vi ống trong các tế bào tiền thân thần kinh ở tủy sống có xu hướng vận chuyển các phân tử tín hiệu theo hướng lệch phải. Quá trình này tạo ra sự tích tụ không đồng đều của các tín hiệu, góp phần hình thành tính bất đối xứng trong quá trình phát triển của hệ thần kinh và thường khiến bên phải trở nên ưu thế hơn.

Khi xuất hiện các biến thể ở nhóm gene tubulin, cách các protein tương tác với vi ống có thể thay đổi, làm suy yếu hoặc đảo ngược xu hướng lệch phải vốn có. Khi đó, sự phát triển của hệ thần kinh chịu ảnh hưởng nhiều hơn từ các biến động ngẫu nhiên trong quá trình hình thành phôi.

Đây cũng là lý do các nhà khoa học cho rằng tính thuận tay trái vừa mang yếu tố di truyền, vừa chịu tác động của cơ chế ngẫu nhiên trong quá trình phát triển. Ngay cả các cặp song sinh cùng trứng có bộ gene gần như giống hệt nhau cũng chỉ có khoảng 20-30% khả năng đều thuận tay trái.

Tổng thống Obama là người thuận tay trái. Ảnh: higheredtoday

Vì sao tỷ lệ người thuận tay trái luôn ổn định ở mức 10%, không tăng cũng không giảm?

Phần lớn các loài động vật có vú khác duy trì tỷ lệ thuận tay trái-phải gần như 50-50. Con người là ngoại lệ hiếm hoi với sự phân tách cực đoan 90-10. Sự ổn định bất thường này gợi ý rằng tiến hóa có lý do cụ thể để giữ lại nhóm thiểu số thuận tay trái, thay vì để nó biến mất hoàn toàn nhưng cũng không cho phép nó lan rộng.

Một giả thuyết được nhiều người biết đến là "giả thuyết chiến đấu". Người thuận tay trái có lợi thế trong đối kháng trực diện nhờ yếu tố bất ngờ. Vì hiếm gặp, đối thủ thường thuận tay phải sẽ không quen ứng phó với các đòn tấn công từ hướng trái.

Nhưng nếu lợi thế đó là tuyệt đối, tại sao thuận tay trái không lan rộng hơn? Câu trả lời đến từ "giả thuyết chiến đấu sửa đổi" được các nhà khoa học điều chỉnh vào năm 2023. Theo đó, thuận tay phải mang lại lợi thế sinh tồn nền tảng nhờ vị trí trái tim nằm bên trái cơ thể.

Người thuận tay phải, khi cầm vũ khí, có thể bảo vệ tốt hơn phía tim đồng thời tung đòn chí mạng vào bên trái đối thủ. Dữ liệu thực tế về các vết thương do đâm cho thấy chúng thường tập trung ở bên trái cơ thể và có tỷ lệ tử vong cao hơn - đây cũng là bằng chứng gián tiếp cho lợi thế sinh tồn của số đông thuận tay phải.

Bên cạnh yếu tố chiến đấu, nhà nghiên cứu Sebastian Ocklenburg cũng bổ sung rằng tập quán văn hóa và vệ sinh cũng góp phần củng cố tỷ lệ này. Việc phân công tay phải cho ăn uống, tay trái cho vệ sinh cá nhân là một quy ước phổ biến ở nhiều nền văn hóa cổ. Sự phân công mặc định này giúp hạn chế lây lan mầm bệnh và tự nhiễm độc qua thực phẩm, được xem như một chiến lược sinh tồn khôn ngoan.

Leonardo da Vinci và Napoleon đều thuận tay trái.

Vì sao người thuận tay trái lại nổi bật trong nghệ thuật?

Một quan sát thú vị là người thuận tay trái xuất hiện với tỷ lệ cao hơn đáng kể trong giới nghệ sĩ, nhạc sĩ và vận động viên đỉnh cao. Một trong những ví dụ nổi tiếng nhất là Leonardo da Vinci. Danh họa thiên tài thời Phục hưng được cho là thuận tay trái và nổi tiếng với khả năng viết ngược - kiểu viết mà nhiều người thuận tay trái có thể thực hiện một cách tự nhiên.

Lời giải thích khả dĩ nằm ở cách bán cầu não chuyên môn hóa. Đa số con người xử lý ngôn ngữ ở bán cầu não trái, nhưng khoảng 20-30% người thuận tay trái lại xử lý ngôn ngữ ở bán cầu phải, hoặc chia sẻ chức năng này giữa cả hai bên. Cấu trúc não linh hoạt và đa dạng hơn này có thể chính là nền tảng cho những khả năng tư duy khác biệt, mở đường cho sự sáng tạo vượt trội.

Nhìn rộng ra, thuận tay trái không đơn thuần là một khác biệt về thể chất, mà là kết quả của một chuỗi tương tác phức tạp giữa gene, phát triển phôi thai, áp lực tiến hóa và văn hóa đồng thời là minh chứng cho sự đa dạng trong trải nghiệm và năng lực của loài người.