Giới tinh hoa nên được hình thành như thế nào? Kỳ 3: Vai trò của giới tinh hoa trong nền kinh tế

Vấn đề lớn nhất mà giới tinh hoa cần làm là giúp nền kinh tế tự hiểu được chính mình thông qua phát huy các thế mạnh, khắc phục các nhược điểm nhằm vượt qua các thách thức, nắm bắt các cơ hội định vị vị thế trong nền kinh tế toàn cầu.

Để làm được điều đó, hai vai trò quan trọng mà giới tinh hoa cần thực hiện cho nền kinh tế là: kết nối hiệu quả nhân lực với nền kinh tế và định hướng khả năng dịch chuyển của nền kinh tế trên chuỗi giá trị toàn cầu.

Làm sao để nhân lực “chảy” vào nền kinh tế hiệu quả nhất?

Khi nguồn nhân lực chảy từ hệ thống giáo dục vào nền kinh tế, có bốn giai đoạn xảy ra liên tục đó là: tuyển dụng, hội nhập, lý tưởng hóa và rời bỏ. Tuyển dụng giúp nguồn nhân lực chảy vào nền kinh tế thông suốt và hiệu quả, trong khi đó, hội nhập giúp nhân lực gia nhập thị trường lao động, nắm vững mọi luật chơi và quy trình hoạt động sản xuất kinh doanh. Lý tưởng hóa là một giai đoạn mà ở đó nhân lực thật sự đồng điệu với nền kinh tế, phát huy mọi thế mạnh và khắc phục được những nhược điểm để trở thành một phần của bộ máy. Cuối cùng, rời bỏ là lúc lao động kết thúc vai trò để nghỉ ngơi, hoặc khi họ phải tạm rời khỏi nền kinh tế vì một lý do nào đó.

Bốn giai đoạn kể trên là một quá trình tất yếu giúp nhân lực được bơm vào nền kinh tế, vận hành thông suốt quá trình hoạt động sản xuất kinh doanh. Vai trò của giới tinh hoa không phải là tác động hay chỉnh sửa bốn giai đoạn này, vì bản thân nền kinh tế luôn tồn tại quá trình bốn bước này nếu muốn vận hành. Tuy nhiên, giới tinh hoa lại có vai trò quyết định đến chất lượng của quá trình nhân lực chảy vào và vận hành nền kinh tế thông qua hai yếu tố chính đó là động lực và năng lực.

Một nền kinh tế tồn tại giới tinh hoa đủ mạnh về năng lực và nguồn lực, nắm vững đủ quyền hạn sẽ tự biết cách dẫn dắt sự phát triển thông qua việc giúp các nhân lực trong nền kinh tế đó có được động lực để tự mình phấn đấu và có tham vọng đạt được các thành tựu rõ ràng và phù hợp. Chính việc có được động lực khi xác định rõ mục tiêu của mình, sẽ giúp nhân lực tự cải thiện năng lực ngày càng tối ưu hơn.

Từ việc tuyển dụng vào nền kinh tế dựa trên hiểu rõ động lực của mỗi cá nhân phù hợp với mục tiêu phát triển chung của các tổ chức, đi kèm với năng lực được đánh giá hiệu quả tương xứng với yêu cầu công việc, đến những nỗ lực hội nhập để đạt được trạng thái lý tưởng hóa dựa trên việc không ngừng cải thiện năng lực và không ngừng đạt được những cột mốc mục tiêu rõ ràng, minh bạch. Cuối cùng, việc rời bỏ nền kinh tế khi cảm thấy bản thân cần bổ sung thêm những điều còn thiếu hoặc khi đã hoàn thành sứ mệnh.

Tuy nhiên, nếu nền kinh tế không có được nhóm tinh hoa dẫn dắt hiệu quả, nền kinh tế sẽ rơi vào trạng thái thiếu động lực phát triển rõ ràng hoặc thậm chí không có động lực để nhân lực phấn đấu. Việc tuyển dụng đầu vào thiếu hiệu quả khiến mỗi cá nhân khó có thể tìm kiếm được công việc tương xứng với năng lực hoặc không có niềm tin vào việc người có được năng lực càng cao sẽ càng được trao nhiều cơ hội phù hợp.

Quá trình hội nhập cũng gặp khó khăn khi khó gắn kết động lực của mỗi cá nhân vào động lực chung của các tổ chức và nền kinh tế, từ đó khó đạt được trạng thái lý tưởng hóa khiến nhân lực không toàn dụng. Cuối cùng, việc rời bỏ nền kinh tế của lao động có thể do thiếu hoặc không có động lực, gây lãng phí nguồn nhân lực.

Hệ quả của việc này sẽ là một nền kinh tế xem giá cả cao hơn giá trị, nên có khuynh hướng đạt được tốc độ tăng trưởng bằng mọi giá thay vì cung cấp giá trị thực chất cho thị trường. Và cũng chính vì nền kinh tế thiếu động lực và không đề cao giá trị được tạo ra nên năng lực của nhân lực cũng khó được cải thiện và phát triển theo thời gian.

Dịch chuyển trên chuỗi giá trị toàn cầu như thế nào?

Quá trình dịch chuyển của nền kinh tế trên chuỗi giá trị toàn cầu trải qua bốn giai đoạn chính: cung cấp nguyên liệu, hàng hóa đầu vào; sản xuất gia công; sản xuất chính và thiết lập chuỗi giá trị. Nền kinh tế của các nước đang phát triển thường theo dòng chảy phấn đấu đi từ vai trò cung cấp nguyên liệu cho đến khi đạt được vai trò thiết lập nên chuỗi giá trị và nắm giữ những khâu trọng yếu. Đây là một quá trình dịch chuyển rất thách thức, đòi hỏi vai trò dẫn dắt hiệu quả của nhóm tinh hoa.

Ở lần dịch chuyển thứ nhất, khi nền kinh tế muốn đi từ vai trò cung cấp nguyên liệu sang sản xuất gia công, đòi hỏi một sự tiến hóa của các ngành nghề truyền thống chủ chốt. Ở giai đoạn này, vai trò nhóm tinh hoa là những người có sự gắn bó và am hiểu thực tiễn hoạt động kinh tế và có niềm đam mê với các ngành kinh tế thế mạnh của quốc gia, để dẫn dắt các ngành này dịch chuyển mạnh mẽ từ việc chỉ thụ động cung cấp nguyên liệu sẵn có sang tham gia sản xuất một phần.

Tuy nhiên, ở lần dịch chuyển thứ hai, từ sản xuất gia công sang sản xuất chính, vai trò của nhóm tinh hoa lại được yêu cầu nâng cao hơn một bậc, ngoài việc có sự am tường và đam mê đối với các ngành kinh tế trong nước, nhóm còn phải có sự thấu hiểu bối cảnh kinh tế thế giới một cách có hệ thống để hội nhập sâu hơn.

Ngoài ra, để nắm được vai trò sản xuất chính, đòi hỏi khả năng thiết lập các quy trình sản xuất chính trong nước dưới hai hướng đi hoặc bằng cả hai hướng, đó là thúc đẩy chuyển giao công nghệ và quy trình từ bên ngoài vào hoặc tự thiết kế quy trình phù hợp với năng lực và đặc điểm nền kinh tế trong nước và thế giới.

Việc chuyển giao công nghệ từ nước ngoài khó được thực hiện thuần túy vì gây bất lợi đến lợi thế và năng lực cạnh tranh của nước chuyển giao. Trong khi đó, việc tự thiết kế quy trình trong nước đòi hỏi năng lực đổi mới sáng tạo và tự thiết lập rất cao.

Cuối cùng, để dịch chuyển và đạt được trạng thái thiết lập và sở hữu chuỗi giá trị toàn cầu, đòi hỏi nhóm nhân lực tinh hoa phải vừa có khả năng đổi mới sáng tạo và tái thiết quy trình, công nghệ có lợi thế cạnh tranh cao cho riêng mình, vừa phải có năng lực kết nối liên quốc gia để quản lý chuỗi giá trị dựa trên thế mạnh của các nước tham gia vào chuỗi này.

Như vậy, để thực hiện được vai trò kết nối hiệu quả nhân lực với nền kinh tế và thúc đẩy khả năng dịch chuyển của nền kinh tế trên chuỗi giá trị toàn cầu như đã phân tích bên trên, trước khi được trao nguồn lực và quyền lực, nhóm nhân lực tinh hoa phải có những đặc điểm gắn bó mạnh mẽ với bối cảnh phát triển kinh tế trong nước, có sứ mệnh và niềm đam mê, tư duy hệ thống cùng với năng lực kiến tạo dựa trên nền tảng khoa học cũng như khả năng tiếp nhận những tiến bộ từ bên ngoài quốc gia.

Những đặc điểm này của nhóm tinh hoa khi đi vào vai trò dẫn dắt nền kinh tế vận hành hiệu quả và liên tục dịch chuyển trên chuỗi giá trị đòi hỏi sự phối hợp nhịp nhàng và những đặc điểm cũng cần thay đổi liên tục theo nhu cầu phát triển kinh tế trong từng giai đoạn.

TRẦN HƯƠNG GIANG