Giới tinh hoa nên được hình thành như thế nào? Kỳ 4: Vai trò của giới tinh hoa trong phát triển xã hội

Đầu tàu thường chỉ có một nhưng đóng vai trò định hướng đi và kéo các toa tàu sau cùng chạy theo trên con đường đã vạch ra. Những toa tàu giữa đóng vai trò trung gian kết nối đoàn tàu, thường được sử dụng để vận hành các hoạt động dịch vụ phục vụ khách hàng. Trong khi đó, một vài toa tàu cuối mang trong mình nhiều hàng hóa nặng nề, cung cấp sản phẩm cho các toa giữa có thể vận hành các dịch vụ.

Thông thường, người ta cho rằng giai cấp tinh hoa đóng vai trò như đầu tàu, kéo cả đoàn tàu cùng chạy về phía trước. Điều này tuy đúng nhưng chưa đủ. Việc chỉ xác định hướng đi và kéo đoàn tàu sẽ khó lòng hiệu quả nếu các toa tàu sau khó kết nối và theo kịp. Ngoài ra, các vấn đề trục trặc ở quá trình vận hành toa giữa hay các gánh nặng của toa cuối rất có thể sẽ khiến đoàn tàu bị đứt gãy hoặc phải dừng lại. Như vậy, giai cấp tinh hoa nếu muốn dẫn dắt sự phát triển xã hội cần đóng vai trò trên cả ba phân khúc toa tàu.

Vai trò đầu tàu nên được vận hành thế nào?

Đầu tàu không chỉ có chức năng dẫn dắt, định hướng đường đi mà còn phải giữ được tốc độ kéo phù hợp với năng lực của cả đoàn tàu để việc tiến lên phía trước được hiệu quả. Điều này đối với vai trò của giới tinh hoa là năng lực nhìn ra hướng đi phù hợp với sự phát triển tiếp theo của xã hội và cách để truyền tải điều đó đến với đại bộ phận các cá nhân trong xã hội.

Việc xác định hướng đi tiếp theo của mô thức vận hành xã hội được thực hiện căn cứ trên việc hiểu rõ lộ trình phát triển của xã hội hiện hữu, dựa vào phần nhiều bởi lịch sử và đặc điểm của cộng đồng qua các giai đoạn. Bên cạnh đó, những tác động của bối cảnh bên ngoài cũng ảnh hưởng đến hướng đi và cách thức đi lên của xã hội.

Vai trò đầu tàu của giới tinh hoa, dưới góc độ này, cần phải là sự thấu hiểu cộng đồng dựa trên lịch sử dựng nước và giữ nước cũng như quá trình phát triển kinh tế - xã hội từ quá khứ đến hiện tại. Nếu chỉ tham vọng vươn lên bằng mọi giá mà quên đi giá trị lõi của xã hội, duy trì những văn hóa đặc thù, bản sắc của dân tộc kết hợp với cách thức để đồng hành giữa các đối tượng, thì việc phát triển nhanh sẽ dẫn đến hậu quả đứt gãy giữa các tầng lớp và các thế hệ, khiến xã hội khó lòng phát triển.

Tuy nhiên, ở một góc độ khác, sự hiểu biết bối cảnh phát triển toàn cầu cũng quan trọng không kém. Các nền văn hóa, các thể chế và các nhu cầu từ các cộng đồng xã hội bên ngoài vẫn không ngừng tác động và tương tác với các yếu tố xã hội bên trong và vô hình trung tham gia vào quá trình thiết lập các mô thức vận hành. Những tác động này lại càng mạnh mẽ hơn khi có sự tham gia của không gian mạng và kỹ thuật số.

Nếu nhìn ở góc độ xã hội, vai trò đổi mới sáng tạo của đầu tàu dẫn dắt chỉ là một phần, chưa đủ để giúp kéo đoàn tàu đi về phía trước. Mọi sự đột phá, dù cho có tiến bộ đến đâu, vẫn cần được đặt vào dòng chảy lịch sử và sự hội tụ các giá trị văn hóa và bản sắc xã hội. Bên cạnh đó, việc nhìn nhận đúng những tác động và sự giao lưu từ các cộng đồng bên ngoài lại càng cần được quan tâm hơn. Nói ngắn gọn, với nhóm người tinh hoa dẫn dắt sự phát triển, bên cạnh những tri thức cao của người đi trước, cần có tư duy hệ thống để đủ sức nhìn nhận các dòng chảy và nền tảng phát triển theo chuỗi thời gian chiều dọc và cấu trúc tương tác chiều ngang.

Vai trò kết nối giữa các toa tàu như thế nào?

Nếu nghĩ việc dẫn dắt sự phát triển chỉ nằm ở vai trò đầu tàu là một thiếu sót rất lớn và đây là lỗi mà những nhóm tinh hoa ở các xã hội khác nhau thường mắc phải. Điều này khiến quá trình đào tạo và trọng dụng nhân tài chỉ tập trung ở một nhóm nhỏ và tập trung làm các công việc mang tính chất hàn lâm xa rời đặc điểm xã hội. Hoạt động nghiên cứu đổi mới sẽ tách rời với các hoạt động ứng dụng và thực thi.

Quan điểm sai lầm cho rằng đầu tàu có thể hoạt động độc lập so với các toa còn lại của đoàn tàu dễ dẫn đến hệ quả là các hoạt động nghiên cứu đổi mới là một cuộc đua giữa các cá nhân, nhóm người hay thậm chí là các tổ chức, quốc gia nhưng không nhằm mục đích tạo ra giá trị phục vụ cho xã hội. Các nghiên cứu có thể nhiều về số lượng, được chấm điểm cao hoặc được đăng tải trên các tạp chí nghiên cứu uy tín, nhưng không thật sự được ứng dụng và giúp ích thực tiễn cuộc sống.

Một khoảng trống rất lớn của các hoạt động nghiên cứu hiện hữu tại Việt Nam là việc nghiên cứu chỉ dừng lại ở trong tòa tháp học thuật chứ chưa quan tâm đến việc đưa ra ứng dụng ngoài xã hội. Một số hoạt động nghiên cứu được kết thúc bằng việc những đề án được duyệt đạt yêu cầu và xếp gọn trong các ngăn tủ, hay các công nghệ được trình diễn rồi trưng bày trong các phòng thí nghiệm.

Một số nghiên cứu khác được nỗ lực đưa vào áp dụng trong thực tiễn, đặc biệt là các nghiên cứu trong lĩnh vực nông nghiệp, nhưng các nghiên cứu này lại không thể đi xa hơn khi không được thị trường tiếp nhận hoặc có tiếp nhận nhưng không hiệu quả.

Các thể chế cũng có kết quả tương tự khi rất nhiều chính sách, chương trình chỉ dừng lại ở dạng văn bản, một số khác được áp dụng nhưng lại không hiệu quả, hoặc chỉ áp dụng trên hình thức chứ không đi sâu vào bản chất cộng đồng. Điều này cho thấy các hoạt động đầu tàu bị tách rời với thân tàu khiến quá trình phát triển khó có thể thực chất.

Như vậy, vai trò dẫn dắt của nhóm tinh hoa rõ ràng không thể chỉ dừng lại ở việc lựa chọn hay thiết kế luật chơi, tạo ra những sản phẩm công nghệ đột phá để điều hướng xã hội, mà còn tham gia vào vận hành để hiểu rõ bản chất đặc điểm của quá trình chạy theo đầu tàu của toa tàu phía sau.

Việc tham gia vào quá trình thực thi, ứng dụng của nhóm tinh hoa giúp tăng hiệu quả quá trình nghiên cứu đặc điểm xã hội để đặt hàng cho đầu tàu có quá trình nghiên cứu, thiết lập luật chơi hiệu quả. Bên cạnh đó, nhóm tinh hoa tham gia vào quá trình vận hành cũng thúc đẩy hoạt động tiếp nhận và ứng dụng các thành tựu nghiên cứu đổi mới vào xã hội được hiệu quả.

Vai trò chuyển đổi các toa tàu cuối trong bối cảnh mới sẽ thế nào?

Bối cảnh công nghệ tự động hóa sẽ khiến cho các hoạt động sản xuất thủ công, có tính chất lặp đi lặp lại được lập trình sẵn theo một lộ trình dần được chuyển giao cho máy móc thiết bị, robot và trí tuệ nhân tạo. Điều này khiến cho vai trò của nhóm người ở vị trí toa tàu cuối chuyên chở hàng hóa và có tính chất chạy theo các nhóm bên trên yếu dần. Lúc này, cơ cấu xã hội cũng sẽ thay đổi đòi hỏi phải có sự chuyển đổi vai trò giữa các nhóm và trong nội bộ nhóm.

Một vai trò dẫn dắt không kém phần quan trọng của nhóm tinh hoa là giúp các nhóm người lao động thủ công có thể tiến lên các phân khúc công việc khác sau khi đã bị thay thế bởi máy móc thiết bị mà vẫn đảm bảo quá trình vận hành xã hội không bị xáo trộn. Ngoài ra, đối với nhóm người vẫn tiếp tục đảm nhận công việc ở phân khúc sản xuất cũ, họ sẽ bị đòi hỏi cao hơn về độ tinh tế hoặc tính chất khác biệt, duy nhất của sản phẩm, hàng hóa do họ tạo ra.

Nhìn chung, để xác định lại vị trí mới của những nhóm người bị thay thế hoặc đặc điểm công việc của họ nếu vẫn tiếp tục đóng vai trò cũ, đòi hỏi có sự nghiên cứu dẫn dắt của nhóm tinh hoa. Để thực hiện được điều này đòi hỏi nhóm phải có năng lực nhìn nhận quá trình chuyển đổi của các mô thức xã hội cùng việc dự đoán hướng đi tiếp theo dựa trên đặc điểm sẵn có.

Trần Hương Giang