Giữ hồn quê qua nghề làm bột khoai hạ

Bột khoai hạ (còn gọi là bột bình tinh) là nguyên liệu quen thuộc trong ẩm thực truyền thống, gắn liền với nhiều món ăn dân dã và bổ dưỡng. Ít ai biết rằng, để làm ra những mẻ bột trắng mịn ấy lại đòi hỏi sự tỉ mỉ và công phu qua nhiều công đoạn.

Kỳ công làm bột khoai hạ

Ở các xã Tây Ninh Hòa, Hòa Trí…, một số hộ dân vẫn duy trì trồng khoai hạ lấy củ làm thực phẩm hoặc đem đi xay, lọc thành bột để uống và chế biến các món ăn truyền thống như: Bánh thuẫn, bánh kẹp, bánh phục linh… Theo người dân, khoai hạ thích hợp trồng ở vùng đất có nhiều cát mịn, xốp; cho năng suất ổn định, ít tốn công chăm sóc nhưng phải mất gần 1 năm mới có thể thu hoạch. Vào tháng 3 đến tháng 4 âm lịch, khi những cơn mưa đầu mùa bắt đầu xuất hiện, người dân tiến hành xuống giống. Sau khi làm đất, lên luống, họ đào lỗ và trồng khoai với khoảng cách từ 30cm đến 40cm mỗi lỗ để cây có không gian phát triển, đảm bảo củ đạt chất lượng tốt khi thu hoạch.

Khoai hạ sau khi được lột vỏ, rửa sạch để ráo thì cho vào máy xay.

Khoai được xay nhuyễn với nước rồi chứa trong thùng trước khi lọc.

Gia đình ông Nguyễn Tùng và bà Phạm Thị Thuận ở thôn Đống Đa, xã Tây Ninh Hòa là một trong số các hộ trồng khoai hạ với 5.000m², mỗi năm thu về khoảng 3,5 đến 4 tấn củ. Ngoài ra, bà còn trồng xen một vụ dưa hấu trên những luống khoai hạ. Kế thừa nghề của gia đình, 12 năm qua, vợ chồng ông Tùng vẫn gắn bó làm bột theo phương thức truyền thống. Theo ông Tùng, có hai cách xay bột khoai hạ là xay khô hoặc xay với nước, tùy theo kinh nghiệm và điều kiện của từng gia đình. Để có mẻ bột trắng mịn, người làm phải trải qua nhiều công đoạn khác nhau. Với phương pháp xay nước, khoai được xay nhuyễn rồi lọc qua vải để loại bỏ phần bã, sau đó ngâm cho tinh bột lắng xuống và chắt bỏ nước. Tinh bột thu được sẽ ngâm và lọc nhiều lần rồi đem đi phơi, giúp bột sạch và trắng hơn. Nhờ đầu tư máy xay kiêm vắt ép, gia đình ông Tùng rút ngắn thời gian và giảm công sức khi làm bột. Cứ 6kg củ tươi thì làm ra được 1kg bột khô. Phương pháp xay nước giúp tách bã và nước riêng, còn xay khô thì phải tốn thêm công đoạn lọc bỏ bã nên vất vả hơn.

Phương pháp xay nước giúp tách bã riêng giúp người làm đỡ tốn công.

Đem lại thu nhập cho người dân

Bột sau khi làm ra được đem phơi khoảng 4 nắng cho thật khô để bảo quản được lâu hơn. Bột làm ra được bà Thuận bán cho nhiều thương lái ở các xã, phường tại khu vực Vạn Ninh, Cam Lâm, Ninh Hòa… với giá sỉ 100.000 đồng/kg; riêng phần bột ngọn bà bán làm thức ăn cho tôm với giá khoảng 20.000 đồng/kg. Sau khi trừ chi phí, mỗi năm gia đình bà thu về hơn 30 triệu đồng từ nghề làm bột hạ. Ngoài ra, phần bã sau khi lấy bột còn được người dân tận dụng để ủ làm phân bón cho cây trồng, giúp giảm chi phí sản xuất nông nghiệp.

Quá trình làm bột khoai hạ, người làm phải ngâm và lọc nhiều lần.

Sau nhiều công đoạn lắng, lọc sẽ thu được phần tinh bột.

Phơi bột dưới nắng để bột khô, trắng mịn và bảo quản được lâu.

Nghề làm bột khoai hạ không chỉ mang lại nguồn thu nhập cho người dân mà còn tạo thêm việc làm thời vụ cho lao động nông thôn. Người đào khoai được trả công khoảng 300.000 đồng/ngày, người lột vỏ khoai nhận 15.000 đồng/giỏ (10kg). Chị Hoàng Thị Hạnh (thôn Đống Đa, xã Tây Ninh Hòa) cho biết: “Tôi đã làm công việc lột vỏ khoai hạ được 3 năm nay. Mỗi ngày, tôi kiếm được 150.000 đồng, có thêm tiền trang trải cuộc sống”.

Nghề lột vỏ khoai đem lại việc làm thời vụ cho lao động nông thôn.

Tuy đem lại nguồn thu nhập ổn định nhưng công việc tốn nhiều công sức, phụ thuộc vào thời tiết nên chỉ còn một số gia đình giữ nghề, vừa mưu sinh vừa lưu giữ nét văn hóa lao động bình dị của làng quê. Những mẻ bột khoai hạ trắng mịn được làm ra không chỉ mang vị thơm mộc mạc mà còn là kết tinh của công sức, sự tỉ mỉ và tình yêu nghề của người làm nghề.

CHÂU TƯỜNG