Giữ lấy chiếu chèo quê

Câu lạc bộ chèo Xuân Áng biểu diễn tại hội diễn văn nghệ.

Ra đời từ năm 1976, Câu lạc bộ (CLB) hát chèo Xuân Áng là cái nôi văn nghệ quần chúng lâu đời của đất Tây Đô. Những ngày đầu mới lập, đời sống thời bao cấp còn thiếu thốn trăm bề, sân khấu khi ấy khi là đình làng, khi là sân kho HTX, nhưng đêm nào đội văn nghệ biểu diễn là bà con lại kéo đến xem chật kín.

Gắn bó với CLB từ những ngày gian khó ấy là bà Hà Thị Điền (sinh năm 1958), chủ nhiệm CLB. Bén duyên với chèo từ thuở đôi mươi, bà Điền đã có hơn nửa thế kỷ ôm ấp từng làn điệu. Ở tuổi gần bảy mươi, bà vẫn giữ được giọng hát vang, rền, nền, nảy đặc trưng của chèo cổ. Không chỉ trực tiếp uốn nắn từng câu hát, nhịp phách cho lớp sau, bà còn tự mình sáng tác lời và dàn dựng hàng trăm tác phẩm cho CLB. Những vở diễn, trích đoạn quen thuộc như “Quan Âm Thị Kính”, “Cô gái làng chèo” hay “Trinh nguyên” đều thấm đẫm tâm huyết của người phụ nữ ấy. Bước lên sân khấu, rũ bỏ dáng vẻ tảo tần thường ngày, bà Điền từng hóa thân trọn vẹn vào các nhân vật như Thị Mầu, bà Nghị Quế... vai diễn nào cũng sắc sảo, để lại ấn tượng sâu đậm trong lòng khán giả.

Qua bao thăng trầm, từ đội văn nghệ ban đầu, đến năm 2006, được sự đồng ý và khích lệ của Đảng ủy, UBND xã Vĩnh Long (cũ) và Phòng Văn hóa huyện Vĩnh Lộc (cũ), CLB hát chèo Xuân Áng chính thức được thành lập. Có thêm điểm tựa tổ chức, CLB không ngừng lớn mạnh. Từ hơn chục thành viên ban đầu, quân số có lúc lên đến 48 hội viên đủ mọi lứa tuổi. Đi cùng bà Điền qua năm tháng là những tên tuổi gắn bó bền bỉ như hội viên Nguyễn Thị Ưng (sinh năm 1957), Vũ Đình Nguyện (sinh năm 1962), Trần Thị Thoan (sinh năm 1966), Hà Thị Chuyên (sinh năm 1966) hay Lê Thị Nguyền (sinh năm 1969)... Họ vừa là bạn diễn ăn ý, vừa tận tụy truyền dạy nghệ thuật chèo cho hàng trăm thế hệ học viên, gìn giữ trọn vẹn mạch nguồn dân gian. Ban ngày, các thành viên CLB mỗi người một công việc mưu sinh. Thế nhưng, khi tiếng trống chèo giòn giã vang lên, mọi mệt nhọc đều nhường chỗ cho đam mê. Mỗi tháng CLB vẫn duy trì sinh hoạt định kỳ một lần, và tăng cường tập luyện mỗi khi vụ mùa nông nhàn hay khi chuẩn bị cho các hội thi, hội diễn.

Từ những lần phối hợp với Đoàn chèo Thanh Hóa (năm 2001) biểu diễn mừng xã đón nhận danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang Nhân dân, đến những chuyến lưu diễn tại Di sản thế giới Thành Nhà Hồ, danh thắng Kim Sơn hay lễ kỷ niệm ngày mất Trần Khát Chân, tiếng chèo Xuân Áng chưa từng ngừng vang lên, đi đến đâu cũng được bà con đón nhận nồng nhiệt. Tinh thần tự biên tự diễn của những “nghệ sĩ nông dân” ấy đã được khẳng định qua hàng loạt giải thưởng lớn: giải A tại Liên hoan văn hóa các dân tộc toàn tỉnh năm 2016, 2018, và gần đây nhất là giải A tại hội thi toàn tỉnh năm 2024 với tiết mục “Tự hào Vĩnh Lộc quê ta”.

Sau khi sáp nhập các xã để thành lập xã Tây Đô mới và vận hành chính quyền 2 cấp, hoạt động văn nghệ của địa phương cũng có phần thay đổi. Địa bàn rộng với nhiều đội văn nghệ cùng hoạt động, các CLB tại địa phương phải luân phiên lịch biểu diễn trong các sự kiện chung.

Bên cạnh chuyện kinh phí hoạt động eo hẹp, cơ sở vật chất từ trang phục, đạo cụ đến nhạc cụ phần lớn đều do các thành viên tự túc, chắt chiu đóng góp. Trăn trở lớn nhất của CLB là suốt bao năm qua, dù cống hiến miệt mài, truyền nghề cho bao thế hệ và mang về vô số giải thưởng lớn, vẫn chưa có thành viên nào được ghi nhận các danh hiệu vinh danh xứng đáng với tâm huyết một đời cho nghệ thuật truyền thống.

Dù đâu đó còn những thiệt thòi, nhưng ở thôn Xuân Áng, chèo cổ vẫn đang sống động trong nhịp trống dồn, tiếng sáo ngân nga, tiếng nhị hồ réo rắt, qua từng câu vỉa ngân vang và ánh mắt rạng ngời của những “nghệ sĩ nông dân” xem lời ca tiếng hát là một phần máu thịt, để mạch nguồn văn hóa dân gian cứ thế chảy mãi.