Giữ mạch nguồn văn hóa biển - đảo Hội An

Một Hội An nhìn từ biển

Nhắc đến Hội An, người ta thường nghĩ đến khu phố cổ, những mái ngói rêu phong, hội quán, nhà cổ và dấu tích của một thương cảng quốc tế từng phồn thịnh. Nhưng lịch sử Hội An không bắt đầu và cũng không khép lại trong phạm vi những con phố cổ.

Cù Lao Chàm, Hội An

Từ Cù Lao Chàm, cửa Đại Chiêm đến các làng chài ven biển; từ sông Thu Bồn nối miền ngược với cửa biển đến những hải trình vượt Biển Đông, biển - đảo đã tạo nên một không gian văn hóa nơi biển, sông, đảo và đô thị gắn bó hữu cơ. Vùng cửa sông ven biển, cửa Đại Chiêm và cụm đảo Cù Lao Chàm đã tạo nền tảng để từ sớm cư dân Hội An hình thành phương thức sinh tồn gắn với biển. Quá trình mưu sinh, khai thác tài nguyên và thích ứng với môi trường tạo nên hệ thống giá trị từ tri thức dân gian, nghề truyền thống, tín ngưỡng, lễ hội đến di sản văn hóa vật thể và phi vật thể.

Dấu ấn ấy hiện hữu trong nghề đánh bắt, đan lưới, đóng ghe thuyền, khai thác yến sào; trong tín ngưỡng thờ cá Ông, lễ hội cầu ngư, hát múa bả trạo, những câu hò, tục ngữ và kinh nghiệm nhận biết thời tiết, con nước, luồng cá, mùa biển…

Lễ hội cầu ngư năm 2026 tại các làng biển phường Hội An Đông

Theo nhà nghiên cứu Tôn Thất Hướng, Hội Văn nghệ Dân gian TP. Đà Nẵng, hệ sinh thái vùng biển Hội An từ lâu đã chi phối đời sống xã hội, bản sắc văn hóa của cộng đồng ngư dân. Những đặc điểm ấy hiện biến đổi dưới tác động của đô thị hóa, du lịch, chuyển đổi sinh kế và nhiều yếu tố xã hội khác.

Biển cũng góp phần lý giải vị thế thương cảng Hội An: Cù Lao Chàm là điểm dừng trên các tuyến hàng hải, cửa Đại mở ra Biển Đông, hệ thống sông ngòi nối cảng với vùng nội địa. Dòng giao thương ấy đưa Hội An trở thành nơi gặp gỡ, tiếp biến của nhiều nền văn hóa. Vì thế, văn hóa biển - đảo cần được nhìn nhận là một thành tố cấu thành không gian di sản Hội An.

Những lớp di sản dễ tổn thương

So với hệ thống nghiên cứu về đô thị - thương cảng Hội An, văn hóa biển - đảo mới được quan tâm rõ nét như một đối tượng độc lập trong hơn một thập niên gần đây. Nhiều nội dung vẫn là những “khoảng trống” cần nghiên cứu như: bản sắc văn hóa biển; tri thức dân gian; di sản tư liệu Hán Nôm; mối quan hệ giữa di sản với không gian biển - đảo; sự biến đổi dưới tác động của đô thị hóa, du lịch và biến đổi khí hậu.

Lễ giỗ tổ nghề yến Cù Lao Chàm

ThS. Nguyễn Chí Trung, Chi hội trưởng Chi hội Khoa học Lịch sử Hội An nhận định, những tri thức dân gian được ngư dân đúc kết trong quá trình lao động và sinh sống lâu dài mang ý nghĩa thực tiễn lớn. Trong điều kiện khoa học công nghệ phát triển, đô thị hóa nhanh, nhiều tri thức đang dần mai một, khiến việc lưu giữ trở nên cấp thiết.

Nguy cơ ấy càng rõ với di sản văn hóa phi vật thể. Khi nghề biển thay đổi, thế hệ trẻ chuyển nghề, cấu trúc làng truyền thống biến động thì môi trường thực hành tín ngưỡng, lễ hội, diễn xướng dân gian cũng thu hẹp. Nếu tách khỏi cộng đồng và không gian sống từng sản sinh ra nó, di sản rất dễ chỉ còn phần hình thức.

Cảnh quan văn hóa biển cũng chịu sức ép của bão, xói lở, biến đổi khí hậu cùng áp lực xây dựng và du lịch. Bảo tồn vì thế phải bao quát cả môi trường tự nhiên, không gian cư trú và mối quan hệ giữa cộng đồng với biển.

Cù Lao Chàm thể hiện rõ sự đan xen giữa di sản thiên nhiên và văn hóa. Bên cạnh giá trị của Khu dự trữ sinh quyển thế giới Cù Lao Chàm - Hội An, nơi đây còn lưu giữ di tích khảo cổ, kiến trúc tín ngưỡng, nghề khai thác yến sào, thủy hệ cổ và nguồn tư liệu Hán Nôm.

Không gian bên trong di tích miếu tổ nghề yến ở Cù Lao Chàm còn lưu giữ nhiều hiện vật, bức hoành; trên tường có tấm bia đá ghi lại công đức của chư thần và ca tụng vẻ núi non kỳ vĩ của Cù Lao xứ

ThS. Quảng Văn Quý, Phó Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Thế giới Hội An cho biết, trong số tư liệu Hán Nôm hiện lưu giữ tại xã đảo Tân Hiệp có những văn bản triều Nguyễn liên quan đến nghề yến, cho thấy nhà nước phong kiến đã trực tiếp quản lý hoạt động khai thác nguồn tài nguyên tại Cù Lao Chàm, xã Tân Hiệp. Đây không chỉ là ký ức lịch sử của cộng đồng mà còn là nguồn tư liệu có ý nghĩa trong nghiên cứu lịch sử biển - đảo và chủ quyền quốc gia.

Theo nhà nghiên cứu Trần Văn An, cộng đồng cư dân Hội An vẫn duy trì gần 46 nghề khai thác, đánh bắt hải sản và khai thác lâm thổ sản trên đảo, ven bờ biển, trong đó có khai thác yến sào, đan võng ngô đồng, đan thúng chai, đóng ghe thuyền và các vạn nghề biển. Những yếu tố này cần được nhìn như các thành tố của cùng một hệ thống di sản.

Giữ mạch di sản

Không gian di sản xứ Quảng đã thực sự chuyển mình, rộng mở hơn từ sau cột mốc hợp nhất tỉnh Quảng Nam và TP. Đà Nẵng. Sự thay đổi này đồng thời đang đòi hỏi những lời giải căn cơ để bảo đảm tính liên tục trong dòng chảy quản lý và bảo tồn.

Nghề câu cá ngừ ngư dân vùng biển Hội An

Địa bàn TP. Hội An trước đây được tổ chức lại. Dù địa giới, mô hình quản lý thay đổi, phố cổ, làng nghề, vùng cửa sông, dải ven biển và Cù Lao Chàm vẫn liên kết trong một chỉnh thể sinh thái - văn hóa.

Trong không gian mới, vai trò của chính quyền cơ sở và cộng đồng càng quan trọng. Văn hóa biển - đảo không chỉ nằm trong những di sản được UNESCO ghi danh mà còn ở làng xóm, lăng miếu, lễ hội, nghề nghiệp, tập quán và ký ức cư dân. Những giá trị ấy chỉ bền vững khi người dân tiếp tục giữ vai trò chủ thể.

Lễ hội đua thuyền ở Hội An

Tại tọa đàm khoa học “Văn hóa biển - đảo Hội An: Thực trạng và giá trị bảo tồn, phát huy trong bối cảnh hiện nay” do Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa thế giới Hội An tổ chức hồi tháng 7.2026, ThS. Nguyễn Thị Thu Hiền, Phòng Quản lý Báo chí - Xuất bản, Sở VHTTDL TP. Đà Nẵng, cho rằng cần đặt văn hóa phi vật thể miền biển Hội An trong tổng thể văn hóa xứ Quảng, duy trì lễ hội truyền thống với tinh thần “gạn đục khơi trong”, giúp nhân dân nâng cao ý thức tự hào về nền văn hóa của mình, biết gìn giữ thuần phong mỹ tục, xóa bỏ những hủ tục, thói quen lạc hậu, biết tiếp thu một cách có chọn lọc tinh hoa văn hóa.

“Không thể hy sinh ‘văn hóa’ bằng bất cứ giá nào để phát triển kinh tế, nhưng đồng thời cũng cần bỏ lối tư duy bảo thủ, không chú ý đến phát triển kinh tế mà chỉ khư khư bảo thủ những cái xưa cũ. Cần thực hiện đồng bộ chính sách kinh tế trong văn hóa, chính sách văn hóa trong kinh tế. Thông qua đó, phát triển các hoạt động văn hóa dân gian để nhân dân được sống trong môi trường văn hóa của chính mình. Đó cũng chính là điều kiện để nuôi dưỡng giá trị của văn hóa phi vật thể miền biển Hội An”, ThS. Nguyễn Thị Thu Hiền chia sẻ.

Từ cách tiếp cận đó, du lịch biển - đảo phải tạo sinh kế nhưng không làm biến dạng di sản; lễ hội được phát huy nhưng cộng đồng vẫn là chủ thể; tri thức dân gian cần được điều tra, số hóa, truyền dạy; cảnh quan biển được bảo vệ cùng hệ sinh thái; tư liệu Hán Nôm, ngư cụ, nghề biển và ký ức của lớp cư dân lớn tuổi cần được kiểm kê.

Nghề đan võng ngô đồng ở Cù Lao Chàm

Theo ông Phạm Phú Ngọc, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Thế giới Hội An, việc tiếp tục nghiên cứu các vấn đề này không chỉ góp phần nhận diện, hệ thống hóa và làm rõ những giá trị văn hóa đặc sắc được hình thành từ quá trình cư trú, khai thác biển và giao lưu văn hóa trong không gian biển - đảo ở Hội An nói riêng, xứ Quảng nói chung, mà còn cung cấp cơ sở khoa học cho công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa biển - đảo gắn với phát triển du lịch bền vững, xây dựng bản sắc văn hóa địa phương và nâng cao nhận thức về vai trò của biển - đảo trong tiến trình phát triển của đất nước và bảo vệ chủ quyền quốc gia trong bối cảnh hiện nay.

Nhìn Hội An từ biển cũng là mở rộng cách nhìn về chính di sản Hội An. Không chỉ có phố cổ mà còn có cửa Đại Chiêm; không chỉ có Chùa Cầu, hội quán và những mái nhà cổ mà còn có Cù Lao Chàm, làng chài, ghe thuyền, lăng Ông, lễ hội cầu ngư, tri thức nghề biển và ký ức của những cộng đồng sống cùng sóng nước. Giữ được mạch nối ấy chính là cách để văn hóa biển - đảo tiếp tục sống như một phần hữu cơ của di sản Hội An hôm nay.

Ngày 22.10, tại phường Hội An, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch TP. Đà Nẵng sẽ phối hợp với Trường Đại học Khoa học, Đại học Huế tổ chức Hội thảo khoa học “Đô thị thương cảng Hội An và xứ Quảng trong hành trình 555 năm (1471 - 2026). Hội thảo tập trung làm rõ quá trình hình thành, phát triển và vị thế của xứ Quảng, đô thị thương cảng Hội An trong lịch sử; vai trò của vùng đất này trong mạng lưới giao thương quốc tế và giao lưu, tiếp biến văn hóa.

Đây cũng là diễn đàn trao đổi học thuật, đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị di sản gắn với phát triển du lịch, công nghiệp văn hóa và kinh tế di sản, góp phần phát huy nguồn lực văn hóa phục vụ sự phát triển bền vững của Đà Nẵng.