Giữ mạch nguồn văn hóa dân gian

Những người giữ lửa di sản

Hơn 20 năm qua, tại xã Đắk Mar, Quảng Ngãi, Nghệ nhân Ưu tú Y Khar, dân tộc Xơ Đăng, kiên trì truyền dạy cồng chiêng và dân ca, dân vũ của dân tộc. Sinh ra trong gia đình có cha là nghệ nhân cồng chiêng, bà sớm được nuôi dưỡng trong không gian văn hóa truyền thống. Với tình yêu dành cho văn hóa dân tộc, bà không quản ngại đường xa, tìm đến các nghệ nhân cao tuổi để học lại những bài chiêng, điệu múa, làn điệu dân ca đang dần phai nhạt theo thời gian.

Không dừng lại ở việc phục dựng, bà Y Khar còn sáng tạo những tác phẩm mới, từ bài hát đến múa xoang, nhưng vẫn giữ nguyên hồn cốt dân tộc, đồng thời thổi vào đó hơi thở đương đại. Công việc chế tác nhạc cụ truyền thống như đàn T’rưng, Klong Put… cũng được bà kiên trì theo đuổi, dù phải lặn lội lên rừng tìm lồ ô, nứa - những nguyên liệu ngày càng khan hiếm, và tìm người có tay nghề hỗ trợ chế tác để tạo nên âm thanh đúng bản sắc.

Dù gặp khó khăn về kinh phí, nhân lực, nhưng công việc truyền dạy được bà bền bỉ thực hiện. Nghệ nhân ưu tú Y Khar cho biết, đến nay đã mở được 8 lớp dạy cồng chiêng, hát dân ca và chế tác nhạc cụ dân tộc từ tre nứa. Từ 25 người biết đánh chiêng ban đầu, đến nay bà đã “gieo mầm” tình yêu di sản cho hơn 180 học viên, đưa số lượng hạt nhân nòng cốt lên 60 người. Từ đó, giúp tiếng chiêng luôn ngân vang giữa đại ngàn.

Đoàn Cồng chiêng và Xoang - CLB làng Kon Kơ Lôk, tỉnh Quảng Ngãi, biểu diễn tại Hà Nội

Một trong những thách thức lớn nhất của văn hóa dân gian là sự thay đổi môi trường xã hội. Xưa kia, dân ca, dân vũ gắn liền với nông nghiệp lúa nước, nay khi xã hội chuyển mình sang công nghiệp và dịch vụ, không gian truyền thống dần thu hẹp. Trong bối cảnh ấy, như GS. TS. Lê Hồng Lý, Chủ tịch Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam phân tích, giải pháp bền vững nhất chính là "đưa văn hóa vào lòng nhân dân và du khách". Bảo tồn không đồng nghĩa với việc "đóng băng" mà là giúp di sản thích nghi với hơi thở thời đại.

Minh chứng rõ nét nhất chính là sự hồi sinh của dân ca Ví, Giặm tại Hà Tĩnh. Bà Phan Thư Hiền, Chi hội trưởng Chi hội Văn nghệ dân gian tỉnh Hà Tĩnh cho rằng, di sản chỉ thực sự "sống" khi hiện diện hữu hình trong lao động và sinh hoạt cộng đồng. Để làm được điều đó, Hà Tĩnh đã khéo léo "sân khấu hóa" và đưa vào trường học, khơi dậy niềm đam mê cho giới trẻ, tạo thế hệ kế cận đầy triển vọng. Các nghệ nhân không chỉ nỗ lực khôi phục không gian diễn xướng mà còn tự mở lớp truyền dạy miễn phí tại nhà, giúp điệu hát quê hương lan tỏa sâu rộng.

Các mô hình câu lạc bộ dân ca trẻ tại trường học, dòng họ đã giúp mạch nguồn văn hóa chảy mãi. Giờ đây, các câu lạc bộ Ví, Giặm không chỉ bó hẹp trong không gian làng xã mà còn buổi biểu diễn giới thiệu di sản đến nhân dân trong nước và thế giới, biến dân ca Ví, Giặm thành sản phẩm du lịch độc đáo, thu hút du khách thập phương và khẳng định bản sắc địa phương.

Từ truyền thống đến đời sống đương đại

Nỗi lo ngại về việc giới trẻ quay lưng với truyền thống là có thực, nhưng những nỗ lực từ cộng đồng đang chứng minh có thể lan tỏa giá trị di sản tới công chúng hiện đại. Hiểu được nhịp sống bận rộn của người trẻ, bà Y Khar đã linh hoạt chọn dạy cồng chiêng, dân ca vào buổi tối, giúp di sản văn hóa thẩm thấu dần vào đời sống. Khi người trẻ nhận thức được bản sắc chính là niềm tự hào và là tấm "hộ chiếu" để bước ra thế giới, họ sẽ tự nguyện trở thành những người giữ lửa.

Tiết mục của Đoàn Dân ca Ví, Giặm, CLB Nghệ nhân Chi hội Văn nghệ dân gian tỉnh Hà Tĩnh

Tại miền Tây Nam Bộ, Đờn ca tài tử cũng đang lan tỏa mạnh mẽ với sức sống mới. Bà Trương Thị Chanh, giảng viên Trường Đại học Bạc Liêu, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Văn nghệ Đờn ca tài tử Bạc Liêu, Cà Mau, cho biết: Câu lạc bộ hiện thu hút hơn 30 thành viên, đa dạng lứa tuổi, duy trì sinh hoạt đều đặn vào cuối tuần để các nghệ sĩ quần chúng cùng hòa nhịp tâm hồn. Không chỉ biểu diễn tại địa phương, Câu lạc bộ còn chủ động giao lưu tại các hội trại sinh viên để khơi dậy niềm tự hào dân tộc.

Trong những giờ sinh hoạt CLB Đờn ca tài tử của trường, bà Trương Thị Chanh còn tận tâm hướng dẫn sinh viên cách sáng tác và biểu diễn. Việc người trẻ không chỉ học đàn, học hát mà còn tập sáng tác mới dựa trên chất liệu cổ truyền chính là cách để nghệ thuật này gần gũi hơn với người trẻ…

Mỗi tiếng chiêng ngân vang, mỗi điệu Ví, Giặm hay cung đàn tài tử được truyền lại hôm nay chính là nhịp cầu nối quá khứ với hiện tại, khẳng định bản sắc Việt Nam trong dòng chảy toàn cầu. Bên cạnh những tín hiệu lạc quan, hành trình bảo tồn vẫn còn đó những trăn trở. Nghệ nhân Y Khar vẫn mong mỏi có thêm nguồn lực để mở rộng quy mô truyền dạy. Nghệ nhân Phan Thư Hiền vẫn lo lắng về sự cân bằng giữa bảo tồn nguyên trạng và phát huy giá trị.

Để di sản thực sự sống trong lòng cộng đồng, cần triển khai những hoạt động thiết thực nhằm tôn vinh và hỗ trợ kinh phí cho nghệ nhân - những người đang dốc tâm lực truyền dạy văn hóa. Song song với đó, các bản làng và không gian diễn xướng cần được định hình như những điểm đến văn hóa gắn với du lịch. Việc ứng dụng công nghệ số để quảng bá, số hóa các bài bản cổ sẽ mở ra cơ hội đưa văn hóa dân gian đến gần hơn với thế hệ trẻ, biến văn hóa nghệ thuật dân tộc thành những nội dung hấp dẫn, chạm tới cảm xúc của thế hệ đương đại, từ đó, việc bảo tồn không chỉ dừng lại ở phong trào mà trở thành nền tảng bền vững cho tương lai.

Ngọc Phương