Giữ mạch nguồn văn hóa Nùng

Ở Lục Yên hôm nay, những bộ áo chàm truyền thống, tiếng nói, lời hát và phong tục của đồng bào dân tộc Nùng vẫn đang được gìn giữ. Từ nỗi lo tiếng mẹ đẻ dần mai một đến hành trình khôi phục trang phục truyền thống, kết nối cộng đồng, người Nùng nơi đây đang nỗ lực trao truyền những giá trị văn hóa của dân tộc cho thế hệ mai sau.

Tại thôn Thâm Pồng, xã Lục Yên, ông Tăng Ngọc Thắng vẫn nhớ những câu chuyện cổ, phong tục, tập quán được ông bà, cha mẹ truyền lại. Nhưng điều khiến ông trăn trở là tiếng mẹ đẻ đang dần vắng bóng trong chính những gia đình người Nùng. Theo ông Thắng, ngay cả những người sinh năm 1980, 1990 cũng có người không còn sử dụng thành thạo tiếng dân tộc mình. Đáng lo hơn, trong thế hệ sinh từ năm 2000 trở lại đây, số người biết và thường xuyên nói tiếng Nùng ngày càng ít. Nếu trước kia, trẻ em lớn lên cùng tiếng nói của ông bà, cha mẹ trong mỗi nếp nhà, thì nay, từ nhà trẻ đến gia đình, tiếng phổ thông dần trở thành ngôn ngữ giao tiếp chủ yếu. Tiếng mẹ đẻ vì thế ngày càng ít được sử dụng trong đời sống thường ngày. Cùng với sự mai một của tiếng nói là nguy cơ thất truyền những câu hát, lời ru, kinh nghiệm sản xuất, phong tục và vốn tri thức dân gian được lưu giữ qua nhiều thế hệ.

Ông Thắng chia sẻ: “Muốn giữ bản sắc dân tộc Nùng trước hết phải giữ được tiếng nói của dân tộc mình. Việc truyền dạy cần bắt đầu từ mỗi gia đình, từ việc ông bà nói tiếng Nùng với con cháu, cha mẹ dạy con những câu giao tiếp thường ngày. Cộng đồng cũng cần tạo môi trường để trẻ được nghe, được nói và thực hành tiếng mẹ đẻ”.

Cùng với tiếng nói, trang phục truyền thống cũng là nét văn hóa được người Nùng ở Lục Yên nỗ lực gìn giữ, khôi phục. Điểm độc đáo trên bộ trang phục phụ nữ Nùng là dấu tròn màu trắng, đường kính khoảng 3,5 cm, nằm ở góc vạt dưới áo dài và khăn đội đầu. Để tạo dấu này, người phụ nữ dùng chỉ thắt chặt một phần vải trước khi nhuộm chàm, khiến màu không ngấm vào, để lại những vệt trắng tựa tia sáng. Ẩn sau dấu trắng ấy là câu chuyện tình yêu và lời hẹn ước thủy chung của đôi trai gái không thể nên duyên. Chuyện kể rằng, trong đêm chia biệt trước ngày cô gái về nhà chồng, nước mắt nàng thấm lên vạt áo, làm phai màu chàm, để lại dấu trắng. Hai người coi đó là tín hiệu nhận ra nhau nếu có duyên gặp lại ở kiếp sau. Bởi vậy, dấu trắng không chỉ tạo nên nét riêng của trang phục Nùng mà còn gửi gắm quan niệm về tình yêu son sắt, thủy chung.

Đã có thời gian trang phục truyền thống ít được sử dụng, nhiều người trẻ không còn biết cách mặc, cách vấn khăn và ý nghĩa của những chi tiết đặc trưng. Trước thực tế đó, năm 2023, tại khu vực xã Liễu Đô trước đây, nay thuộc xã Lục Yên, Câu lạc bộ Bảo tồn bản sắc văn hóa người Nùng đất Ngọc được thành lập với 23 thành viên. Bà Hoàng Thị Vạn ở thôn 12, xã Lục Yên, thành viên câu lạc bộ chia sẻ: “Điều đáng mừng là ngày càng có nhiều phụ nữ quan tâm, chủ động tìm hiểu cách may, nhuộm chàm và những nét đặc trưng trên trang phục Nùng. Qua các buổi sinh hoạt câu lạc bộ, trang phục truyền thống không còn chỉ được cất giữ hay mặc trong dịp lễ hội mà đã trở thành niềm tự hào, được chị em tích cực gìn giữ và giới thiệu đến cộng đồng”.

Văn hóa dân tộc Nùng không chỉ có tiếng nói, trang phục mà còn có dân ca, phong tục, tập quán, tín ngưỡng và những tri thức dân gian được tích lũy qua nhiều thế hệ. Từ năm 2023, ông Tăng Ngọc Thắng bắt đầu tìm gặp những người cao tuổi, am hiểu văn hóa Nùng tại nhiều địa bàn để cùng trao đổi, tìm cách gìn giữ những giá trị đang đứng trước nguy cơ mai một. Từ Lục Yên, ông tìm đến các địa bàn Bảo Yên, Phúc Lợi, Bảo Ái, Tân Nguyên trước đây gặp gỡ những người có chung tâm huyết. Người nhớ phong tục cưới hỏi, người hiểu các nghi lễ truyền thống, người còn lưu giữ lời hát, câu chuyện cổ đã góp phần khơi dậy ý thức gìn giữ văn hóa trong cộng đồng. Năm 2024, sức khỏe không tốt khiến ông Thắng phải tạm gác nhiều dự định. Đến cuối năm 2025, đầu năm 2026, ông lại tiếp tục kết nối những người cùng tâm huyết.

Dấu mốc đáng chú ý là ngày 10/5/2026, cuộc gặp mặt, tọa đàm về bảo tồn bản sắc văn hóa người Nùng được tổ chức tại xã Lục Yên. Dự kiến ban đầu khoảng 100 người nhưng thực tế có hơn 300 người từ Lục Yên cùng các địa bàn Bảo Yên, Yên Bình trước đây tìm về tham dự. Tại cuộc gặp, họ cùng chia sẻ những câu chuyện, phong tục, tập quán còn lưu giữ được và bàn cách khôi phục các giá trị truyền thống. Cũng từ đây, Ban liên lạc người Nùng tỉnh Lào Cai được ra mắt, Hội Người Nùng xã Lục Yên được thành lập. Tiếp đó, từ ngày 2/8 đến 26/9/2026, 5 chi hội tại cơ sở lần lượt ra mắt. Việc tập hợp cộng đồng tạo điều kiện để những người am hiểu văn hóa, những người cao tuổi và các thành viên tâm huyết cùng tham gia bảo tồn. Ông Mông Văn Việt, ở thôn Làng Phạ, xã Lục Yên - Chủ nhiệm Câu lạc bộ Bảo tồn bản sắc văn hóa người Nùng đất Ngọc chia sẻ: “Muốn giữ gìn văn hóa dân tộc, trước hết phải truyền được tiếng mẹ đẻ cho thế hệ trẻ. Khi biết nói tiếng Nùng, các cháu mới có thể hiểu lời ông bà kể, những câu hát, phong tục và giá trị văn hóa của dân tộc mình. Vì vậy, câu lạc bộ đang đẩy mạnh các hoạt động truyền dạy tiếng Nùng, dân ca, sưu tầm chuyện dân gian, khôi phục trang phục và giới thiệu phong tục truyền thống, để người trẻ không chỉ biết mà còn thực hành, tiếp nối những giá trị văn hóa của cha ông”.

Giữ gìn bản sắc không có nghĩa là khép mình trước cái mới hay níu kéo mọi tập quán cũ mà là biết trân trọng những giá trị tốt đẹp làm nên cội nguồn dân tộc. Với người Nùng ở Lục Yên, hành trình ấy cần bắt đầu từ những việc gần gũi nhất: đưa tiếng mẹ đẻ trở lại trong mỗi gia đình, để những bộ áo chàm không chỉ xuất hiện trong ngày hội mà được thế hệ trẻ hiểu và tự hào khi mặc; để các làn điệu dân ca, câu chuyện xưa tiếp tục được kể lại trong sinh hoạt cộng đồng. Bảo tồn văn hóa không thể chỉ đặt lên vai một vài người cao tuổi hay những cá nhân tâm huyết mà cần có sự chung tay của cộng đồng. Nhưng thước đo của bảo tồn không chỉ nằm ở số lượng câu lạc bộ hay những buổi trình diễn mà ở việc các giá trị ấy có thực sự trở lại trong đời sống thường ngày.

Ở Lục Yên hôm nay, bản sắc dân tộc Nùng vẫn đang được gìn giữ từ những điều bình dị: một câu tiếng mẹ đẻ được nói trong gia đình, một làn điệu dân ca được người trẻ học lại, một bộ áo chàm được mặc với niềm tự hào. Những việc làm ấy khi được cộng đồng cùng vun đắp sẽ tạo nên sức sống lâu bền cho văn hóa dân tộc. Để mai này, khi những người cao tuổi không còn đủ sức kể chuyện xưa, vẫn có những thế hệ tiếp nối hiểu và tự hào về tiếng nói, trang phục, phong tục của dân tộc mình. Bản sắc dân tộc Nùng sẽ không chỉ trong ký ức mà tiếp tục hiện diện trong cuộc sống hôm nay và mai sau.

Trần Ngọc Sơn

Nguồn Lào Cai: https://baolaocai.vn/giu-mach-nguon-van-hoa-nung-post914902.html