Giữ mùi hương Tết ở làng hương trăm năm Đông Khê

"Thấy hương là thấy Tết"

Những ngày cận Tết 2026, vừa đặt chân đến làng Đông Khê (xã Hoằng Giang, Thanh Hóa), mùi hương đã theo gió lan khắp các con ngõ nhỏ. Trên những khoảng sân hẹp, ven bờ tường rêu phong hay dọc lối làng, hàng nghìn que hương nhuộm chân hồng tím xếp đều tăm tắp, phơi mình dưới nắng đông. Người làng bảo, "thấy hương là thấy Tết".

Người dân làng Đông Khê đang tất bật vào vụ Tết.

Đông Khê là làng nghề làm hương truyền thống có tuổi đời hơn 300 năm, hình thành từ thế kỷ XVIII. Theo lời các cụ cao niên, nghề được một người trong làng mang về từ vùng Kinh Bắc, rồi truyền qua nhiều thế hệ. Trải qua bao biến động của thời cuộc, mùi hương trầm ấm ấy vẫn bền bỉ tồn tại như một phần ký ức không thể thiếu của làng quê xứ Thanh.

Dù làm hương quanh năm, nhưng những tháng cuối năm mới là cao điểm. Khi nhu cầu thắp hương cúng gia tiên tăng cao, cả làng gần như thức cùng nhịp Tết. Từ sáng sớm đến tối muộn, tiếng máy chẻ tăm xen lẫn tiếng cười nói râm ran. Người già, phụ nữ, trẻ nhỏ đều có việc để làm.

Người theo nghề đa phần là những người lớn tuổi.

Thu nhập không cao nhưng họ vẫn miệt mài giữ nghề.

"Cứ vào giữa tháng Mười âm lịch là phải tăng tốc. Làm hương lúc này tranh thủ từng tia nắng, chỉ cần một cơn mưa bất chợt là bao công phơi phóng coi như mất trắng", bà Đoàn Thị Tiên, 65 tuổi, vừa thoăn thoắt lăn hương vừa nói. Đôi bàn tay bà đen sạm vì bột than, nhưng những que hương trong tay lại tròn đều, mịn màng – kết quả của hàng chục năm gắn bó với nghề.

Để làm ra một mẻ hương đạt chuẩn, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn thủ công. Tăm hương được làm từ tre, nứa hoặc vầu, chẻ nhỏ, phơi khô rồi nhuộm chân. Tiếp đó là công đoạn chạy nhựa – khâu quan trọng quyết định mùi thơm đặc trưng của hương Đông Khê.

Nghề thủ công hoàn toàn.

Người thợ trộn nhựa cây trám với bột than xay nhuyễn, lăn đều lên thân tăm hương, rồi tiếp tục lăn qua bột bài – loại bột tạo hương thơm. Sau cùng, hương được phơi trên những phên tre để hong khô tự nhiên. Nắng gió không chỉ làm hương khô đều mà còn giữ lại mùi thơm nguyên bản. Hương thơm đậm hay nhẹ, cháy nhanh hay đều, lại phụ thuộc vào bí quyết gia giảm nguyên liệu của từng gia đình.

Nghề làm hương phụ thuộc nhiều vào thời tiết.

Hai sản phẩm làm nên thương hiệu Đông Khê là hương tăm và hương sào. Hương tăm có giá khoảng 30.000–35.000 đồng/100 cây, hương sào dao động từ 55.000 đến 95.000 đồng/10 cây. Điểm chung là mùi thơm dịu, cháy đều đến cuối, tàn hương uốn cong đẹp mắt – theo quan niệm dân gian là biểu tượng của những điều tốt lành.

Người thợ trộn nhựa cây trám với bột than xay nhuyễn.

Lăn qua bột bài để tạo mùi hương thơm.

Gia đình ông Đoàn Văn Mậu, 64 tuổi, là một trong số ít hộ còn sản xuất hương quanh năm ở Đông Khê. Gắn bó với nghề hơn nửa thế kỷ, ông Mậu cho biết, mỗi tháng bình thường gia đình làm khoảng 100.000 nén hương. Dịp cận Tết, con số tăng gấp ba, bốn lần, phải thuê thêm nhân công mới kịp trả hàng.

"Sát Tết, có lúc không đủ hàng để bán. Nghề này nuôi sống cả gia đình tôi nhiều năm nay", ông nói. Sản phẩm hương bài Mậu Tiên của gia đình ông đã được công nhận OCOP 3 sao, tiêu thụ tại nhiều tỉnh thành từ Bắc vào Nam.

Thợ làm hương chỉ mong một vụ Tết có có cơ hội thêm thu nhập từ nghề.

Thu nhập ít ỏi không giữ chân được người trẻ

Tuy vậy, không phải ai cũng có thể sống ổn định với nghề. Theo người dân trong làng, thu nhập bình quân của lao động làm hương chỉ khoảng 4–5 triệu đồng mỗi tháng, phụ thuộc nhiều vào thời tiết và mùa vụ. Sang xuân, trời nồm ẩm, hương khó khô, nhiều gia đình phải tạm nghỉ làm.

Tận dụng trời nắng để phơi hương, nếu trời mưa thì coi như hỏng.

"Nghề này cực, lại bấp bênh. Chỉ cần mưa vài ngày là coi như mất cả vốn lẫn công", ông Đoàn Văn Tài, người làm hương đời thứ tư trong làng, chia sẻ. Dù thu nhập không cao, ông vẫn muốn giữ nghề như một cách gìn giữ nét văn hóa của cha ông để lại.

Đi sâu vào các con ngõ ở Đông Khê, dễ nhận ra phần lớn người làm hương đều đã lớn tuổi. Thanh niên trong làng hầu như vắng bóng. Họ đi học, đi làm xa, ít ai còn mặn mà với nghề lấm lem than bụi, phụ thuộc nắng mưa.

"Ngày xưa nhà nào cũng dạy con làm hương từ bé. Giờ lớp trẻ không muốn theo nghề, một phần vì cực, phần khác vì thu nhập không theo kịp chi phí sinh hoạt", ông Mậu thở dài.

Theo ông Hoàng Đình Tuyên, Trưởng thôn Đông Khê, năm 2015, làng có gần 100 hộ làm hương. Đến nay, con số này chỉ còn khoảng 10 hộ. Sự cạnh tranh của hương sản xuất bằng máy, giá rẻ, cùng chi phí nguyên liệu ngày càng cao khiến nghề thủ công truyền thống đứng trước nguy cơ mai một.

Dẫu vậy, những bó hương đỏ thắm vẫn được xếp đầy sân, chờ chuyển đi khắp nơi. Không chỉ là món hàng phục vụ Tết, đó còn là niềm tin, là tâm huyết của người thợ gửi gắm trong từng vòng khói trầm.

Tháng 1/2015, Đông Khê được công nhận là làng nghề hương truyền thống. Chính quyền địa phương cho biết sẽ tiếp tục hỗ trợ xây dựng thương hiệu, nâng cao chất lượng sản phẩm, tạo điều kiện để người dân giữ nghề.

Lương Thị Diễn