Giữ nghề làm xăm hường, lan tỏa văn hóa Tết xưa

Ông Đặng Văn Tố chế tác xăm hường bằng xương bò

Đổ xăm hường là trò chơi có nguồn gốc từ chốn cung đình, sau đó lan tỏa ra các phủ đệ, gia đình “quý tộc” và dần đi vào đời sống dân gian của người dân xứ Huế. Thú vui này thường được tổ chức tại các gia đình vào dịp lễ, Tết. Những năm trở lại đây, cùng với phát huy giá trị di sản vật thể, di sản văn hóa phi vật thể của triều Nguyễn xưa, Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế đã tổ chức nhiều hoạt động văn hóa trong dịp Tết đến, Xuân về.

Trong đó, có các trò chơi cung đình xưa như đổ xăm hường, bài vụ, đầu hồ… Các trò chơi này thường được tổ chức ở khu di sản Đại Nội Huế, thu hút đông đảo du khách tham quan đến tìm hiểu, trải nghiệm. Giữ gìn và phát huy giá trị các trò chơi cung đình xưa và đã trở thành sản phẩm không thể thiếu trong các dịp lễ, Tết tại di sản Huế.

Ít ai biết rằng, ở Huế vẫn còn nghệ nhân lớn tuổi Đặng Văn Tố miệt mài hơn 40 năm chế tác xăm hường theo kiểu thức của người xưa. Không chỉ muốn giữ nghề, ông còn mong muốn trò chơi này sẽ lan tỏa sâu rộng hơn trong cộng đồng.

Bước qua tuổi 76, đáng ra nhiều người đã nghỉ ngơi bên con cháu, nhưng ông Đặng Văn Tố vẫn hằng ngày đến các chợ lựa mua xương bò (nguyên liệu để làm thẻ xăm). Đôi tay gân guốc của ông cần mẫn và quen thuộc với các công đoạn từ phơi xương, cắt xẻ xương, mài nhẵn, khắc hình, khắc chữ, tô màu… Để có bộ xăm đạt chuẩn, ông Tố phải mất khoảng 2 tuần.

Bộ xăm hường gồm nhiều thẻ khác nhau, tượng trưng cho thứ bậc, vai trò, điểm số trong trò chơi. Vì thế, người làm nghề không chỉ cần đôi tay khéo léo, mà còn phải hiểu rõ cấu trúc, luật chơi và ý nghĩa văn hóa ẩn sau từng thẻ xăm. Vừa mài xương, ông vừa kể: “Thẻ xăm này lớn nhất, đẹp nhất để khắc hình Trạng nguyên; các phần xương có diện tích bề mặt nhỏ hơn thì làm thẻ Thám hoa, Hội nguyên, Tiến sĩ, Tú tài…”.

Theo ông Đặng Văn Tố, thẻ xăm làm từ xương bò rất kỳ công, nhưng đảm bảo chất lượng và đúng với nguyên bản thời xa xưa. Giá bán mỗi bộ từ hơn 1,5 triệu đồng đến 3 triệu đồng. Tuy nhiên, vẫn có một số khách đặt hàng giá với mức giá cao hơn cùng những yêu cầu cao và khắt khe hơn. Ngày nay, một số chợ truyền thống cũng bày bán bộ xăm hường nhưng làm bằng chất liệu nhựa, giá thành rẻ hơn.

Ngoài các khách hàng là người địa phương, nhiều khách ở Hội An, Đà Lạt, TP.HCM… hay thậm chí ở nước ngoài cũng liên hệ đặt hàng. Họ là những người gốc Huế và muốn tìm lại những nét đẹp văn hóa xưa mỗi dịp Tết đến.

Trong ký ức của nhiều người, những ngày Tết, khi gia đình quây quần bên nhau là không thể thiếu bộ xăm hường. Âm thanh của những con xúc xắc lắc trong tô nghe rộn ràng, người chơi thì hồi hộp rút thẻ, vừa là trò giải trí tiêu khiển nhưng cũng là mong ước điều may mắn đầu năm mới.

“Đây là trò chơi thuần Việt, do chính người Việt sáng tạo. Đồng thời, trò chơi đổ xăm hường cũng là sản phẩm văn hóa cao cấp trong các trò chơi dân gian. Trò chơi chủ yếu mang lại sự vui vẻ, tiêu khiển trong ngày Tết. Ngoài ra, nhiều người coi đổ xăm hường như là một cách thử vận may đầu năm mới. Những ai may mắn có được nhiều thẻ Trạng thì năm đó công việc thuận buồm xuôi gió, cuộc sống êm đẹp”, ông Đặng Văn Tố cho biết.

Nghệ nhân Đặng Văn Tố chia sẻ: “Giữ nghề đã khó, truyền nghề càng khó hơn. Nghề làm xăm hường đòi hỏi người thợ phải biết những kỹ năng cơ bản về cơ khí, điêu khắc và quan trọng nhất là niềm đam mê, kiên nhẫn, cẩn trọng trong từng thao tác.

Ngày nay, những người trẻ nếu biết về cơ khí, điêu khắc cũng không mấy ai mặn mà theo học nghề làm xăm hường này. Công việc thì phải làm quanh năm, nhưng gần như chỉ mua bán nhiều vào độ 2 tháng cận Tết. Công sức nhiều nhưng thu nhập không cao nên các bạn trẻ cũng không hứng thú với nghề”.

Hiện nay tại Huế, chỉ còn duy nhất nghệ nhân Đặng Văn Tố đang giữ gìn nghề và chế tác xăm hường bằng phương pháp thủ công. Ông mong muốn giữ hồn cốt, nét đẹp văn hóa của trò chơi cổ truyền này. Nhờ sự hỗ trợ của truyền thông, nên ngày nay trò chơi đổ xăm hường cũng được nhiều người biết đến, tìm hiểu và chơi thử. Hy vọng, đây là tín hiệu đáng mừng để trò chơi này tiếp tục được gìn giữ, và phát huy giá trị văn hóa vốn có.

SƠN THÙY