Giữ nghề truyền thống nơi bản Lô Lô Đen

Gìn giữ nghề dệt, đan lát truyền thống

Người Lô Lô Đen chiếm 0,54% dân số toàn tỉnh và chiếm khoảng 59% tổng số người Lô Lô ở Việt Nam; sinh sống chủ yếu tại các xã: Hưng Đạo, Cô Ba, Bảo Lạc, Cốc Pàng. Những bản làng của người Lô Lô Đen thường nằm trên các sườn núi, lưng chừng đồi, gần nguồn nước tự nhiên. Xung quanh bản luôn có những khu rừng thiêng được cộng đồng gìn giữ nghiêm ngặt. Không gian sinh tồn ấy đã hình thành nên những nghề thủ công truyền thống gắn liền với cuộc sống thường ngày của đồng bào qua nhiều thế hệ.

Hằng ngày, sau thời gian lên nương, bà Chi Thị Phanh, xóm Khuổi Khon, xã Hưng Đạo đều đặn ngồi bên khung dệt. Đôi bàn tay in hằn dấu thời gian của người phụ nữ ngoài 60 tuổi thoăn thoắt luồn sợi, chỉnh từng đường dệt. Trước mặt bà là tấm vải đang dần hiện lên với màu sắc đậm đặc trưng của người Lô Lô Đen.

Bà Phanh chia sẻ: Trước đây hầu như gia đình nào trong xóm cũng trồng bông để lấy nguyên liệu dệt vải. Sau khi thu hoạch, bông được tách hạt, bật tơi, kéo thành sợi rồi hồ bằng cháo loãng trước khi đưa lên khung dệt. Công đoạn nhuộm chàm đòi hỏi nhiều thời gian và kinh nghiệm để tạo được màu sắc bền đẹp. Ngày xưa con gái Lô Lô phải biết kéo sợi, dệt vải, thêu thùa. Bộ quần áo mặc trên người gần như đều do phụ nữ tự làm. Bây giờ không còn trồng bông nhưng nhiều người vẫn mua sợi ngoài chợ về dệt và nhuộm chàm để may trang phục truyền thống.

Trong đám cưới, lễ hội hay tang lễ, trang phục truyền thống luôn giữ vị trí đặc biệt. Vì vậy, dù cuộc sống có nhiều đổi thay, nghề dệt vẫn được nhiều phụ nữ duy trì như một cách lưu giữ bản sắc dân tộc.

Trang phục dân tộc Lô Lô Đen được tạo ra bởi những tấm vải chàm tự dệt và hoa văn tự thêu.

Tại nhiều bản Lô Lô không khó để bắt gặp hình ảnh những người phụ nữ ngồi thêu hoa văn trên nền vải chàm trong các buổi chiều sau giờ lao động. Từng đường kim, mũi chỉ tạo nên vẻ đẹp cho trang phục và lưu giữ những tri thức dân gian được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Nếu nghề dệt gắn với phụ nữ, nghề đan lát lại chủ yếu do đàn ông đảm nhiệm. Ông Dương Văn Pháy, xóm Cà Mèng, xã Cốc Pàng đang hoàn thiện một chiếc nón lá truyền thống của người Lô Lô Đen. Những nan mây được chẻ mỏng, đều tăm tắp dưới bàn tay khéo léo của người thợ.

Để làm được một chiếc nón hoàn chỉnh phải trải qua nhiều công đoạn, từ việc vào rừng lấy nguyên liệu, chẻ nan, đan khung, lợp giấy bản, phủ lá chít cho đến quét nhiều lớp dầu trẩu để chống thấm và tăng độ bền. Ông Pháy cho biết: Một chiếc nón đẹp phải mất nhiều ngày mới hoàn thành. Điều khó nhất là tạo được các mắt đan đều nhau, vành nón cân đối, chắc chắn.

Bên cạnh nón lá, đồng bào làm nhiều sản phẩm đan lát phục vụ sản xuất và sinh hoạt như: giỏ đựng hạt giống, sọt đựng ngô, dậu đựng thóc, giỏ bắt cá, các loại chiếu trải. Tất cả được làm từ những nguyên liệu sẵn có trong tự nhiên như: trúc, mai, vầu, mây.

Dấu tích của nghề làm ngói âm dương

Tại các xóm ở Hưng Đạo, Bảo Lạc, Cô Ba hay Cốc Pàng hiện còn những ngôi nhà lợp bằng ngói âm dương. Những mái ngói phủ màu thời gian tạo nên nét riêng cho không gian văn hóa của đồng bào.

Theo các bậc cao niên trong bản, trước đây, làm ngói là công việc quen thuộc của nhiều gia đình. Đất sét được lựa chọn kỹ, ngâm nước cho nhuyễn rồi tạo hình bằng khuôn gỗ. Sau khi phơi đạt độ khô nhất định, ngói được đưa vào lò nung liên tục suốt bảy ngày bảy đêm. Việc canh lửa đòi hỏi nhiều kinh nghiệm, nhiệt độ không đều hoặc thời gian nung không đủ, ngói sẽ bị nứt hoặc cong vênh.

Ông Đào Văn Lủ, người cao tuổi ở Khuổi Khon, xã Hưng Đạo nhớ lại: Ngày trước cả bản cùng nhau làm ngói. Khi xây nhà mới, bà con đến giúp từ khâu lấy đất, tạo ngói đến nung lò. Bây giờ chỉ còn một số người biết làm.

Sự thay đổi về điều kiện kinh tế và vật liệu xây dựng khiến nghề làm ngói âm dương dần mai một. Nhiều gia đình chuyển sang sử dụng mái tôn hoặc tấm lợp phi bro xi măng để tiết kiệm chi phí và thuận tiện hơn trong quá trình thi công.

Cùng với nghề làm ngói, nghề mộc truyền thống đang thu hẹp phạm vi tồn tại. Những sản phẩm như: cày, bừa, khung dệt, cối giã gạo, bàn ghế gỗ... được một số hộ tự chế tác, song không còn phổ biến như trước.

Những vật dụng hằng ngày được tạo ra từ bàn tay khéo léo của những người đàn ông Lô Lô Đen.

Giữ nghề để giữ bản sắc

Trong dòng chảy của cuộc sống hiện đại, nhiều nghề thủ công truyền thống của người Lô Lô Đen đang đứng trước nguy cơ mai một do thiếu người kế tục và thị trường tiêu thụ hạn chế. Phần lớn sản phẩm làm ra phục vụ nhu cầu gia đình, chưa trở thành hàng hóa mang lại thu nhập ổn định. Lớp trẻ có nhiều cơ hội học tập, làm việc bên ngoài nên ít người dành thời gian học nghề truyền thống.

Tuy vậy, ở nhiều xóm bản ý thức gìn giữ văn hóa dân tộc được cộng đồng đặc biệt quan tâm. Các bộ trang phục truyền thống được đồng bào mặc và gìn giữ hằng ngày. Nhiều phụ nữ dạy con cháu cách thêu thùa, nhuộm chàm. Một số nghệ nhân cao tuổi kiên trì truyền dạy kỹ thuật đan lát, làm nón cho thế hệ trẻ. Những năm gần đây, các địa phương chú trọng gắn nghề truyền thống với phát triển du lịch cộng đồng. Những sản phẩm thủ công mang đậm dấu ấn văn hóa Lô Lô đang dần trở thành điểm nhấn văn hóa, thu hút du khách trong hành trình khám phá Cao Bằng.

Giữa núi rừng biên viễn, tiếng thoi dệt vẫn ngân lên trong những ngôi nhà sàn, những đôi bàn tay cần mẫn đan từng nan nón, chẻ từng thanh mây. Đó không chỉ là lao động sản xuất đơn thuần mà còn là hành trình gìn giữ ký ức văn hóa của một cộng đồng đã gắn bó với vùng đất này qua nhiều thế hệ.

Giữ nghề truyền thống cũng là giữ linh hồn của xóm bản Lô Lô Đen. Ở những nơi như Khuổi Khon, Cà Mèng hay Cà Đổng hôm nay, những giá trị ấy đang được âm thầm trao truyền, để bản sắc văn hóa dân tộc tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại.