Giữ nghề từ những giá trị truyền thống

Giá trị truyền thống trong từng chiếc bánh

Nghề làm bánh chưng ở Tranh Khúc gắn bó với nếp sống của nhiều gia đình. Với những người đã theo nghề lâu năm, kinh nghiệm được tiếp nhận từ chính môi trường gia đình, qua việc quan sát và tham gia từng công đoạn, từ chọn nguyên liệu đến gói bánh.

Chia sẻ về quá trình gắn bó với nghề, bà Chử Thị Lịch cho biết: “Nghề làm bánh chưng ở Tranh Khúc đã được truyền qua nhiều thế hệ. Tôi lớn lên trong môi trường có các gia đình làm bánh, rồi tiếp tục gắn bó với công việc này. Đến năm 2011, làng nghề bánh chưng Tranh Khúc được Hà Nội công nhận là làng nghề truyền thống”.

Bà Nguyễn Thị Bích Thủy và 30 năm gìn giữ nghề gói bánh chưng tại làng nghề Tranh Khúc. Ảnh: PV

Ở Tranh Khúc, kinh nghiệm làm bánh thể hiện trước hết qua việc lựa chọn và xử lý nguyên liệu. Gạo nếp, đỗ xanh, thịt lợn và lá dong đều cần được chuẩn bị cẩn thận để tạo nên chiếc bánh có hương vị hài hòa. Gạo phải được ngâm, vo sạch và để ráo; đỗ xanh ngâm rồi đồ chín; thịt được chọn và thái phù hợp để làm nhân.

Bà Nguyễn Thị Bích Thủy, người có 30 năm gắn bó với nghề, chia sẻ: “Muốn bánh ngon thì khâu chọn nguyên liệu rất quan trọng. Gạo nếp, đỗ xanh, thịt lợn và lá dong đều phải được lựa chọn cẩn thận. Gạo cần ngâm, vo sạch, để ráo, đỗ xanh ngâm rồi đồ chín, còn thịt phải chọn phần phù hợp để nhân bánh có độ thơm và béo”.

Đôi bàn tay khéo léo và hành trình 27 năm gắn bó với nghề gói bánh chưng truyền thống tại Tranh Khúc của bà Chử Thị Lịch. Ảnh: PV

Chất lượng bánh phụ thuộc nhiều vào kinh nghiệm của người trực tiếp làm bánh. Những thao tác tưởng chừng đơn giản được tích lũy qua quá trình thực hành, giúp người thợ nhận biết nguyên liệu phù hợp và điều chỉnh cách làm theo điều kiện thực tế. Tri thức nghề được truyền lại qua lời hướng dẫn, sự quan sát và quá trình cùng làm.

Một dấu ấn của bánh chưng Tranh Khúc là kỹ thuật gói bánh bằng tay. Bà Chử Thị Lịch cho biết: “Người làm bánh ở Tranh Khúc có thể gói bánh vuông bằng tay mà không cần khuôn. Để bánh có đủ tám góc và giữ được hình dáng khi luộc, người gói phải quen tay, căn lượng gạo và nhân phù hợp. Kinh nghiệm tích lũy qua thời gian giúp chiếc bánh chắc và đều hơn”.

Kỹ thuật gói bánh là dấu hiệu nhận biết tay nghề, được hình thành qua quá trình thực hành lâu dài. Khi truyền lại cách gói cho thế hệ sau, người thợ đồng thời trao truyền kinh nghiệm xử lý nguyên liệu và sự cẩn trọng trong từng công đoạn. Đó cũng là nền tảng tạo nên bản sắc của nghề, giúp bánh chưng Tranh Khúc duy trì đặc trưng riêng giữa nhiều sản phẩm cùng loại.

Giữ nghề trong nhịp sống hiện đại

Nếu kinh nghiệm và kỹ thuật tạo nên nền tảng của nghề bánh chưng Tranh Khúc, khả năng duy trì sản xuất trong điều kiện hiện nay quyết định sức sống của làng nghề. Đặc biệt vào dịp Tết, nhu cầu tăng cao khiến các gia đình phải liên tục chuẩn bị nguyên liệu, gói bánh, luộc bánh và giao sản phẩm.

Bà Nguyễn Thị Bích Thủy chia sẻ: “Vào dịp Tết, công việc bận rộn hơn nhiều. Các thành viên trong gia đình cùng nhau chuẩn bị nguyên liệu, gói bánh, luộc bánh rồi giao cho khách. Bánh thường phải luộc khoảng 10 đến 12 giờ để gạo chín mềm, dẻo và quyện với phần nhân”.

Tuy vậy, giữ nghề không có nghĩa là duy trì nguyên trạng mọi phương thức sản xuất. Cùng với sự thay đổi của nhu cầu tiêu dùng, nhiều hộ đã điều chỉnh thiết bị, cách chế biến và bảo quản để giảm sức lao động, nâng cao hiệu quả công việc.

Sản phẩm bánh chưng truyền thống được gói tỉ mỉ và buộc lạt gọn gàng. Ảnh: PV

Theo bà Chử Thị Lịch: “Trước đây, nhiều gia đình sử dụng bếp củi hoặc bếp than để luộc bánh. Hiện nay, một số hộ đã chuyển sang nồi điện, nồi hơi để thuận tiện hơn. Một số gia đình cũng sử dụng máy hút chân không để đóng gói và bảo quản bánh”.

Những thay đổi này cho thấy người làm nghề đang chủ động thích ứng với điều kiện mới. Thiết bị hiện đại hỗ trợ các công đoạn sản xuất, song kinh nghiệm lựa chọn nguyên liệu và kỹ thuật gói bánh vẫn giữ vai trò quan trọng trong việc bảo đảm chất lượng. Đổi mới phương thức sản xuất và gìn giữ kỹ năng truyền thống có thể song hành khi người làm nghề lựa chọn được cách thức phù hợp.

Bên cạnh yêu cầu về kỹ thuật, nghề bánh chưng còn gắn với sinh kế của người dân, tạo việc làm và thu nhập cho nhiều gia đình. Để duy trì nghề lâu dài, các hộ sản xuất cần chú trọng an toàn thực phẩm, xây dựng thương hiệu và đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của khách hàng.

Bà Nguyễn Thị Bích Thủy nhận định: “Nghề làm bánh chưng giúp nhiều gia đình có công việc và thu nhập. Nhưng muốn giữ nghề lâu dài thì ngoài việc giữ kỹ thuật truyền thống, chúng tôi còn phải chú ý đến an toàn thực phẩm, xây dựng thương hiệu và đáp ứng nhu cầu của khách hàng. Một số gia đình cũng làm thêm các loại bánh như bánh chưng gấc, bánh chưng nếp cẩm để có thêm lựa chọn cho người mua”.

Việc phát triển thêm sản phẩm cho thấy nghề truyền thống đang vận động cùng thị trường. Tuy nhiên, sự đa dạng cần đi đôi với kiểm soát chất lượng và gìn giữ những giá trị cốt lõi. An toàn thực phẩm, uy tín sản phẩm và khả năng đáp ứng nhu cầu khách hàng là những điều kiện cần thiết để tạo dựng niềm tin, giúp làng nghề duy trì sức cạnh tranh.

Giá trị của bánh chưng Tranh Khúc nằm trong hương vị quen thuộc, kỹ thuật làm bánh được tích lũy qua nhiều năm và nỗ lực của những gia đình gắn bó với nghề. Giữ nghề cũng là biết đổi mới trên nền tảng những giá trị đã làm nên bản sắc truyền thống, để nghề tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay và được trao truyền cho các thế hệ mai sau.