Giữ tiếng ca trù giữa lòng Hà Nội

Các nghệ nhân biểu diễn ca trù tại di tích Bích Câu Đạo Quán, góp phần gìn giữ và lan tỏa giá trị nghệ thuật truyền thống. Ảnh: P. Sỹ.

Lớp học trao truyền di sản

Ca trù là loại hình nghệ thuật trình diễn độc đáo, kết hợp giữa thơ ca, âm nhạc và diễn xướng. Một buổi hát có sự phối hợp giữa đào nương với giọng hát đặc trưng, kép đàn sử dụng đàn đáy và người đánh trống chầu. Mỗi nhịp phách, tiếng đàn, cách nhả chữ, luyến láy đều đòi hỏi sự tinh tế, kỹ thuật và quá trình rèn luyện công phu.

Tại Bích Câu Đạo Quán, bên cạnh những buổi biểu diễn của nghệ nhân, các lớp học ca trù đang góp phần hiện thực hóa mục tiêu đó. Nghệ nhân ưu tú (NNƯT) Vân Mai bày tỏ niềm vui khi ngày càng có nhiều bạn trẻ tìm đến Bích Câu Đạo Quán để tìm hiểu về ca trù và đăng ký tham gia lớp học. Không ít người ban đầu nghĩ rằng ca trù là bộ môn rất khó, nhưng thực tế loại hình nghệ thuật này có nhiều thể cách với mức độ kỹ thuật khác nhau, phù hợp với từng đối tượng và lứa tuổi.

NNƯT Vân Mai dẫn câu chuyện về Uyên Nhi, một học viên mới 7 tuổi, đã nhanh chóng thuộc những bài hát được hướng dẫn. Với trẻ nhỏ, người dạy cần lựa chọn thể cách phù hợp với lứa tuổi, giúp các em tiếp cận ca trù một cách tự nhiên, không tạo áp lực bởi những kỹ thuật quá phức tạp.

Trong khi đó, với người trưởng thành, việc học có thể đi sâu hơn vào những yêu cầu kỹ thuật đặc trưng. NNƯT Vân Mai cho biết, trong truyền thống ca trù, việc truyền dạy từng có những quy định và sự tuyển chọn khá chặt chẽ. Có những thể cách đòi hỏi kỹ thuật cao, chẳng hạn kỹ thuật nảy hột, lấy hơi và nhả chữ. Đây cũng là những yếu tố tạo nên nét riêng của nghệ thuật hát ca trù, không giống cách luyện thanh trong chèo hay quan họ. Kỹ thuật lấy hơi, ém hơi và nhả chữ trong ca trù đòi hỏi người học phải luyện tập để kiểm soát hơi thở, tạo độ rung và những âm sắc đặc trưng. Vì vậy, bên cạnh việc lựa chọn bài học phù hợp, người truyền dạy cần giúp học viên từng bước làm quen với kỹ thuật, từ dễ đến khó, để có thể cảm nhận và thể hiện đúng tinh thần của từng thể cách.

Nghệ nhân ca trù Lê Thị Bạch Yến cho rằng, bảo tồn ca trù cần sự chung tay của nhiều người, từ nghệ nhân, câu lạc bộ đến cộng đồng. Tại câu lạc bộ, NNƯT Vân Mai tổ chức truyền dạy miễn phí cho những người quan tâm, không phân biệt lứa tuổi, tạo điều kiện để mọi người có cơ hội tìm hiểu và thực hành.

Nghệ nhân Lê Thị Bạch Yến cũng chỉ ra một trong những khó khăn lớn nhất khi truyền dạy ca trù cho người trẻ là sự thiếu kiên trì. Đây là bộ môn nghệ thuật cần thời gian dài để thẩm thấu và rèn luyện. Theo bà, có khi người học phải mất từ 1 đến 3 năm mới có thể hát được một bài ca trù. Bởi vậy, nếu không thực sự yêu thích và đam mê, người học rất khó theo đuổi đến cùng.

Từ thực tế đó, nghệ nhân mong muốn ngày càng có nhiều bạn trẻ tìm đến các lớp học, lắng nghe, thực hành và cùng các nghệ nhân góp sức gìn giữ di sản của cha ông. Bà cũng bày tỏ sự vui mừng khi có những chương trình tạo cơ hội để ca trù được giới thiệu rộng rãi hơn, qua đó khuyến khích cộng đồng tham gia vào hoạt động bảo tồn.

Du khách quốc tế tham gia trải nghiệm ca trù tại Bích Câu Đạo Quán. Ảnh: P. Sỹ.

Đưa ca trù đến gần hơn với công chúng trẻ

Không chỉ có những người trực tiếp theo học, các buổi biểu diễn và hoạt động trải nghiệm tại Bích Câu Đạo Quán còn tạo cơ hội để công chúng tiếp cận ca trù bằng những trải nghiệm trực quan. Thay vì chỉ ngồi nghe, người tham dự có thể tìm hiểu về nhạc cụ, quan sát nghệ nhân biểu diễn, thử gõ phách, tập hát và làm quen với những kỹ thuật cơ bản.

Là một trong những du khách trải nghiệm ca trù, anh Phó Ngọc Từ (Bạch Mai, Hà Nội) cho biết trước đây anh đã từng nghe và có hiểu biết nhất định về loại hình nghệ thuật này, nhưng chưa có dịp tìm hiểu sâu. Qua trải nghiệm trực tiếp cùng các nghệ sĩ, anh nhận thấy ca trù có giai điệu rất đẹp, song cũng có những yêu cầu kỹ thuật không dễ tiếp cận đối với người chưa có nền tảng nghệ thuật.

Cùng chung sự hào hứng khi lần đầu tiếp xúc với ca trù, bạn trẻ Danh Phước Thọ, sinh viên Trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn Hà Nội, cho biết trước đây đã nghe nhắc đến ca trù nhưng chưa từng trực tiếp xem biểu diễn hay thưởng thức loại hình nghệ thuật này. Qua chương trình trải nghiệm, Thọ cảm nhận được sự hòa quyện giữa câu hát, tiếng phách và tiếng đàn, tạo nên một loại hình nghệ thuật đặc trưng của Việt Nam. Đặc biệt, hoạt động được trực tiếp trải nghiệm hát, gõ phách và tìm hiểu về nhạc cụ dưới sự hướng dẫn của các nghệ nhân đã giúp người trẻ có thêm kiến thức và sự gần gũi với di sản. “Là một người trẻ, em cảm thấy rất tự hào về văn hóa truyền thống của mình. Đồng thời, em nghĩ bản thân cũng cần có trách nhiệm trong việc bảo tồn di sản văn hóa Việt Nam”, Thọ chia sẻ.

Từ những buổi biểu diễn đến lớp học tại Bích Câu Đạo Quán, có thể thấy hành trình bảo tồn ca trù không chỉ được tạo nên bởi những chương trình quy mô lớn mà còn bắt đầu từ những việc làm cụ thể, bền bỉ của nghệ nhân và cộng đồng. Khi nghệ nhân sẵn sàng trao truyền, người trẻ chủ động tìm hiểu, học hỏi và thực hành, di sản có thêm cơ hội tiếp tục hiện diện trong đời sống. Giữ gìn ca trù vì thế không chỉ là lưu giữ những làn điệu của quá khứ, mà còn là tạo dựng môi trường để tiếng hát ấy tiếp tục được cất lên hôm nay và được trao truyền cho các thế hệ mai sau.