Giữ tiếng nói dân tộc qua những làn điệu dân ca

Trong đời sống của đồng bào các dân tộc Cao Bằng, dân ca không chỉ là những câu hát phục vụ nhu cầu sinh hoạt văn hóa, văn nghệ mà còn là phương thức lưu giữ và trao truyền tiếng nói dân tộc. Từ những lời ru, câu hát giao duyên đến các làn điệu sử dụng trong lễ hội, đám cưới, nghi lễ và sinh hoạt cộng đồng, tiếng nói được ngân lên theo giai điệu, nhịp điệu và cách diễn đạt riêng. Qua đó, ngôn ngữ của mỗi dân tộc không chỉ được sử dụng trong giao tiếp hằng ngày mà còn được lưu giữ trong những hình thức nghệ thuật giàu bản sắc.

Gìn giữ tiếng nói dân tộc có thể được thực hiện bằng nhiều cách như: sưu tầm, ghi chép, biên soạn tài liệu, khuyến khích sử dụng tiếng dân tộc trong gia đình và cộng đồng. Tuy nhiên, thông qua dân ca, tiếng nói được bảo tồn trong một hình thức sinh động, dễ ghi nhớ và có khả năng lan tỏa rộng. Những câu hát có vần điệu, nhịp điệu, hình ảnh ví von và cách luyến láy đặc trưng giúp người nghe dễ tiếp nhận, người học dễ thuộc và người hát có điều kiện sử dụng tiếng dân tộc một cách tự nhiên. Đặc biệt, dân ca lưu giữ những cách phát âm, cách ngắt nhịp, nhấn giọng, vốn từ cổ và lối diễn đạt mà giao tiếp thông thường có thể dần mai một.

Mỗi làn điệu dân ca vì thế không chỉ mang giá trị về âm nhạc mà còn chứa đựng những lớp nghĩa văn hóa, lịch sử và ngôn ngữ. Qua lời ca, thế hệ sau có thể hiểu thêm về phong tục, tập quán, quan niệm sống, tình cảm gia đình, tình yêu quê hương và kinh nghiệm ứng xử của cha ông. Khi một làn điệu được truyền dạy, người học đồng thời tiếp cận với cách nói, cách ví von và hệ thống từ ngữ đặc trưng của dân tộc mình. Đây là điểm nổi bật của việc bảo tồn tiếng nói thông qua dân ca: tiếng nói không chỉ được lưu lại trên giấy mà còn tiếp tục được cất lên, được thực hành và gắn với cảm xúc của người sử dụng.

Trong bối cảnh đời sống xã hội có nhiều thay đổi, môi trường thực hành dân ca đang dần thu hẹp. Sự phổ biến của tiếng phổ thông, sự thay đổi trong sinh hoạt cộng đồng và sức hút của các loại hình giải trí hiện đại khiến một bộ phận thanh thiếu niên ít có cơ hội tiếp xúc với những làn điệu truyền thống. Ở một số nơi, dân ca chủ yếu được trình diễn trong các dịp lễ hội, hội thi, hội diễn, chưa trở thành hoạt động thường xuyên trong đời sống. 

Nghệ nhân Hoàng Văn Thiệu, xã Đông Khê truyền dạy hát Then - đàn tính cho thế hệ trẻ.

Theo ông Phan Văn Yên, xóm Pó Bầu, xã Minh Khai, văn hóa dân tộc là những giá trị do cha ông để lại và được trao truyền qua nhiều thế hệ. Giữ gìn dân ca cần gắn với việc bảo tồn tiếng nói, phong tục, tập quán và những tri thức dân gian của cộng đồng. Các gia đình cần quan tâm hướng dẫn con cháu sử dụng tiếng dân tộc, tìm hiểu những câu chuyện, bài hát và phong tục của dân tộc mình. Bởi khi tiếng nói được gìn giữ, những câu ca, lời hát và giá trị văn hóa chứa đựng trong đó cũng có thêm cơ hội được tiếp nối.

Từ góc độ bảo tồn tiếng nói, việc duy trì môi trường thực hành dân ca có ý nghĩa quan trọng. Những làn điệu truyền thống cần được cất lên trong các buổi sinh hoạt cộng đồng, giao lưu văn nghệ, lễ hội, đám cưới và các hoạt động văn hóa tại cơ sở. Trong quá trình đó, người trẻ không chỉ học thuộc giai điệu mà còn được nghe, nói và sử dụng tiếng dân tộc thông qua lời ca. Việc truyền dạy cần chú trọng giải thích nội dung, ý nghĩa của từng câu hát, giúp người học hiểu được những từ ngữ, hình ảnh và cách diễn đạt đặc trưng được sử dụng trong dân ca.

Xuất phát từ trăn trở gìn giữ những giá trị ấy, nhiều nghệ nhân, người am hiểu văn hóa dân gian trên địa bàn tỉnh chủ động sưu tầm, ghi chép và truyền dạy các làn điệu dân ca cho thế hệ trẻ. Nghệ nhân Hoàng Văn Thiệu, xóm Nậm Quang, xã Đông Khê là một trong những người dành nhiều tâm huyết cho công việc này. Ông kiên trì sưu tầm, ghi chép hơn 1.000 bài hát, câu đối và các làn điệu dân ca.

Nghệ nhân Hoàng Văn Thiệu chia sẻ: Mỗi làn điệu dân ca đều chứa đựng những câu chuyện, phong tục và cách ứng xử của cha ông. Điều đáng mừng là ngày nay, nhiều bạn trẻ quan tâm, yêu thích và học hát dân ca. Nếu được gia đình, nhà trường và cộng đồng tạo điều kiện, các em sẽ có thêm cơ hội hiểu, yêu và tiếp nối những giá trị truyền thống. Tôi mong thế hệ trẻ không chỉ nghe, hát mà còn tìm hiểu ý nghĩa để dân ca thực sự trở thành một phần trong đời sống hôm nay.

Cùng với nỗ lực của các nghệ nhân, công tác bảo tồn dân ca tại tỉnh được triển khai thông qua nhiều hình thức như: tổ chức lễ hội, giao lưu văn nghệ, hội bảo tồn dân ca, sinh hoạt câu lạc bộ, các hoạt động văn hóa tại cơ sở. Đây là những không gian để các làn điệu dân ca được trình diễn, thực hành và truyền dạy.

Việc đưa dân ca vào trường học là hướng đi cần được quan tâm. Thông qua các câu lạc bộ văn hóa, hoạt động ngoại khóa, chương trình trải nghiệm và những buổi giao lưu với nghệ nhân, học sinh có thể được tiếp cận với các làn điệu dân ca của dân tộc mình ngay từ sớm. Nội dung truyền dạy cần lựa chọn những bài hát phù hợp với lứa tuổi, hướng dẫn học sinh hiểu nghĩa của từ ngữ, nội dung lời ca và hoàn cảnh sử dụng. Khi được học bằng hình thức gần gũi, sinh động, tiếng nói dân tộc sẽ không chỉ được nghe trong gia đình mà còn được thực hành trong môi trường học tập và sinh hoạt tập thể.