Giữa lúc thương mại với Mỹ 'căng như dây đàn', Canada đẩy nhanh tái định vị nền kinh tế

Cầu Peace Bridge bắc qua sông Niagara, nối liền thành phố Buffalo, bang New York, Mỹ với thị trấn Fort Erie, tỉnh Ontario, Canada. (Nguồn: Getty Images)

Căng thẳng thương mại với nền kinh tế lớn nhất thế giới buộc Canada nhìn lại một điểm yếu cố hữu, đó là sự phụ thuộc quá lớn vào một thị trường và một đối tác. Trong bối cảnh đó, Ottawa đang đẩy nhanh đa dạng hóa thị trường, thu hút vốn và công nghệ, đồng thời phát triển các ngành chiến lược. Cùng với việc kết nối tốt hơn thị trường nội địa và khai thác hiệu quả nguồn năng lượng, khoáng sản theo hướng gia tăng chế biến, Canada đang từng bước mở rộng dư địa chủ động và khả năng thích ứng trước những biến động của môi trường thương mại toàn cầu.

Tìm lại lợi thế trong thương chiến

Giới phân tích quốc tế nhận định, Canada có nhiều đòn bẩy đáng kể, từ năng lượng, khoáng sản thiết yếu đến thị trường nội địa, mua sắm công và các công cụ pháp lý. Tuy nhiên, hiệu quả phụ thuộc vào cách từng công cụ được thiết kế và triển khai.

Trên thực tế, Canada từng áp gói thuế đối kháng lên 27,6 tỷ CAD, tương đương 20 tỷ USD, hàng nhập khẩu từ Mỹ. Tuy nhiên, thuế quan trả đũa dù mang tính phản ứng chính trị nhưng chịu nhiều hạn chế do quy mô hàng bị đánh thuế chiếm tỷ trọng nhỏ trong GDP của Mỹ, đồng thời làm tăng chi phí đầu vào của chính doanh nghiệp Canada.

Trước thực tế đó, thị trường nội địa trở thành nguồn lực chiến lược. Việc dỡ bỏ rào cản thương mại giữa các địa phương không chỉ giúp mở rộng không gian kinh tế, cải thiện kết nối trong nước, mà còn giảm điểm yếu do phụ thuộc quá lớn vào thị trường Mỹ. Các ước tính của Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF) cho thấy, nếu những rào cản này được giảm đáng kể, GDP thực tế của Canada có thể tăng gần 7%.

Mua sắm công cũng được xem là một công cụ giúp chính phủ thay vì tăng thuế nguồn cung và làm tăng chi phí đầu vào, có thể chuyển hướng sức mua khu vực công sang hàng hóa, doanh nghiệp trong nước, từ đó kích thích sản xuất mà ít gây áp lực lên giá tiêu dùng.

Trong khi đó, năng lượng là đòn bẩy có sức nặng đặc biệt bởi mức độ phụ thuộc của Mỹ vào nguồn cung từ Canada. Canada cung cấp phần lớn dầu thô nhập khẩu của Mỹ, gần như toàn bộ khí đốt Mỹ nhập từ Canada và một phần đáng kể điện nhập khẩu. Đặc biệt, nhiều nhà máy lọc dầu Mỹ được thiết kế để xử lý dầu nặng Canada, khiến việc thay thế nhanh nguồn cung Canada gặp khó khăn.

Tuy nhiên, Giáo sư Vũ Mạnh Chiến của Đại học Quebec nhận định, Ottawa nên thận trọng, không nên biến năng lượng thành “vũ khí” thương mại. Sức mạnh dài hạn của Canada nằm ở việc xây dựng hình ảnh nhà cung cấp uy tín, đồng thời mở rộng hạ tầng LNG và đa dạng hóa thị trường sang châu Á, châu Âu, bán cho nhiều khách hàng hơn thay vì chỉ phụ thuộc vào Mỹ.

Khoáng sản thiết yếu mang lại cho Canada một “thế cờ mới”. Nhờ sở hữu nguồn tài nguyên quan trọng đối với Mỹ và dễ dàng tiếp cận thị trường Âu - Á, Canada có thể gắn quyền tiếp cận nguồn khoáng sản với các cam kết đầu tư, chế biến trong nước để phát triển công nghiệp thay vì chỉ hạn chế xuất khẩu.

Dù vậy, điểm yếu cố hữu của Canada vẫn là sự phụ thuộc vào Mỹ - nơi tiêu thụ khoảng 90% dầu thô xuất khẩu. Việc dùng năng lượng để đáp trả các đòn thuế quan từ Mỹ không chỉ phản tác dụng lên chính doanh nghiệp trong nước mà còn có nguy cơ thổi bùng mâu thuẫn giữa chính quyền liên bang và các tỉnh sản xuất năng lượng như Alberta hay Saskatchewan.

Thay đổi nền tảng tăng trưởng

Nếu những biện pháp trên là cách Canada ứng phó với sức ép trước mắt, thì thay đổi lớn hơn đang diễn ra ở cấp độ chiến lược.

Trong bối cảnh thương mại phân mảnh, Ottawa đang triển khai chiến lược ba trụ cột: Giảm phụ thuộc vào Mỹ, huy động nguồn vốn lớn cho các ngành then chốt và nâng cao năng lực nội tại trong năng lượng, khoáng sản, AI, quốc phòng và hạ tầng.

Dữ liệu thực tế đã bắt đầu phản ánh bước chuyển này. Tỷ trọng xuất khẩu của Canada sang Mỹ đã giảm từ 75,9% (năm 2024) xuống 71,7% (năm 2025). Xu hướng đa dạng hóa càng rõ nét trong năm 2026 khi riêng tháng 7, xuất khẩu sang các thị trường ngoài Mỹ (đứng đầu là Hà Lan, Trung Quốc, Đức) tăng 7,4%, đạt kỷ lục 25,6 tỷ CAD (chiếm 33,7% tổng kim ngạch), trong khi xuất khẩu sang Mỹ giảm 6,6%, theo Cơ quan Thống kê Canada. Dù chưa thoát hẳn khỏi cấu trúc kinh tế Bắc Mỹ, Canada đã bắt đầu biến nỗ lực mở rộng thị trường thành dòng thương mại thực tế.

Bên cạnh châu Á, Canada đang coi châu Âu là hướng ưu tiên khi Thủ tướng Mark Carney đang tìm kiếm một “liên minh đặc thù” về kinh tế - an ninh (gồm năng lượng, AI, quốc phòng, khoáng sản thiết yếu, hạ tầng). Việc xích lại gần EU giúp Canada đa dạng hóa đối tác và giảm rủi ro phụ thuộc vào Mỹ. Tuy nhiên, đa dạng hóa không đồng nghĩa với thay thế Mỹ, châu Âu chỉ mang tính bổ trợ chứ khó thay thế, bởi yếu tố địa lý, hạ tầng và chuỗi cung ứng liên kết lâu đời vẫn giữ Mỹ làm thị trường chủ lực của Canada.

Bên cạnh châu Á, Canada đang coi châu Âu là hướng ưu tiên khi Thủ tướng Mark Carney đang tìm kiếm một “liên minh đặc thù” về kinh tế - an ninh. (Nguồn: CP)

Trọng tâm tái định vị nền kinh tế của Canada nằm ở việc thay đổi nền tảng tăng trưởng trong nước. Hội nghị thượng đỉnh đầu tư Toronto (14-15/9) đã cho thấy Ottawa đang chuyển trọng tâm từ phản ứng với các rào cản thương mại sang cuộc cạnh tranh thu hút vốn, công nghệ và năng lực sản xuất.

Sự kiện thu hút các nhà đầu tư từ gần 30 quốc gia với hơn 100.000 tỷ CAD tài sản, mang về gần 500 tỷ CAD cam kết đầu tư mới, theo Văn phòng Thủ tướng Canada. Trong đó, dòng vốn tập trung vào các lĩnh vực chiến lược như hạ tầng, năng lượng, khoáng sản thiết yếu, AI, quốc phòng và công nghệ số (nổi bật là quỹ Maple Fund 50 tỷ CAD và dự án hạ tầng AI 52,5 tỷ CAD).

Để giải bài toán năng suất và thúc đẩy đầu tư kinh doanh, chính phủ Canada mở rộng cơ chế khấu trừ chi phí cho máy móc, R&D, hạ tầng... giúp hạ thuế suất hiệu dụng biên từ 13% xuống 6,4%, tăng sức hút vốn quốc tế.

Dù Ngân hàng Trung ương Canada lo ngại đầu tư yếu làm hạn chế đà tăng trưởng, khảo sát quý II/2026 ghi nhận ý định đầu tư doanh nghiệp vẫn ở mức cao. Xu hướng này tập trung vào nâng cấp thiết bị, cải thiện năng suất và ứng dụng AI - vốn được dự báo sẽ củng cố năng lực sản xuất của Canada trong những năm tới.

Cốt lõi trong chiến lược tái định vị của Canada là kết nối đồng bộ các lĩnh vực: Năng lượng, khoáng sản thiết yếu, AI, quốc phòng và hạ tầng. Bằng cách kết hợp nguồn tài nguyên dồi dào, nền tảng nghiên cứu công nghệ cao với dòng vốn dài hạn và hạ tầng mới, Canada hướng tới giữ lại các khâu chế biến và gia tăng giá trị nội địa thay vì chỉ xuất khẩu thô.

Vì thế, Canada không thực hiện một cuộc “rời bỏ” kinh tế Mỹ, thị trường vốn vẫn đóng vai trò quan trọng nhất, mà là bước đi chiến lược nhằm phân bổ rủi ro, mở rộng cơ hội tại châu Âu, châu Á và chủ động xây dựng dư địa phát triển dài hạn.

Những kỷ lục mới về xuất khẩu ngoài Mỹ và làn sóng cam kết đầu tư lớn cho thấy quá trình tái định vị đã bắt đầu. Tuy nhiên, khả năng biến những tín hiệu đó thành năng suất, năng lực sản xuất và sức cạnh tranh dài hạn mới là yếu tố quyết định thành công của chiến lược này. Thành công sẽ giúp Canada mở rộng thực chất dư địa phát triển thay vì chỉ phản ứng tạm thời với một giai đoạn thương mại bất ổn.